The main directions of development of the corporate governance system in Uzbekistan in modern conditions

Аннотация

This article identifies the features of corporate governance development in our country and assesses the opportunities and prospects for improving the efficiency of corporate governance in joint-stock companies. Key words: corporate governance, “corporate governance 2.0”, corporate governance code, minority shareholder, supervisory board, independent member, block chain. Кириш Маълумки, корпоратив бошқарувни тўғри йўлга қўйиш орқали хўжалик жамиятлари, хусусан, давлат иштирокидаги акциядорлик жамиятлари фаолияти шаффофлиги ва самарадорлигини ошириш, хусусан, инвесторлар учун жозибадорлигини таъминлашга эришиш мумкин. Шунга қарамай, мамлакатимизда давлат иштирокидаги корхоналар фаолияти самарадорлигини ошириш муаммоси ҳануз долзарб муаммо бўлиб қолмоқдаки, бунга, ўз навбатида, уларнинг жорий хўжалик фаолиятига давлат органлари аралашувининг юқори даражадалиги, бозор тенденцияларига мослашувчанлик ва сезувчанликнинг етарли эмаслиги, турли хил якка тартибдаги хусусиятга эга бўлган имтиёзларга ҳаддан ташқари боғланиб қолишлик каби омиллар сабаб бўлмоқда. Шунингдек, давлат иштирокидаги корхоналар учун стратегик режалаштириш, рискларни бошқариш тизимининг талаб даражасида йўлга қўйилмаганлиги, шу жумладан, ихтисосликка кирмайдиган активлар ҳажмининг юқорилиги, молиявий ресурсларнинг ишлаб чиқаришга тааллуқли бўлмаган мақсадларга йўналтирилиши сабабли давлат иштирокидаги корхоналарнинг инвестициявий жозибадорлиги пастлиги кабилар хосдир. Айни пайтда, мамлакатимиз капитал бозорининг ҳозирги ҳолати иқтисодиётнинг реал секторига узоқ муддатли ва тўғридан-тўғри, шу жумладан, 4/2019 (№ 00042) http://iqtisodiyot.tsue.uz 112 “Iqtisodiyot va innovatsiontexnologiyalar” ilmiyelektronjurnali. № 4, iyul-avgust, 2019yil хорижий инвестицияларни жалб этиш бўйича мавжуд имконият ва салоҳиятдан фойдаланишга имкон бермаяпти. Бундан ташқари, давлат иштироки бўлмаган акциядорлик жамиятларида корпоратив бошқарувни ривожлантиришни тизимли йўлга қўйиш, акциядорлик жамиятларида корпоратив бошқарув даражасини рейтинг асосида мунтазам баҳолаш ва мониторинг қилиб бориш зарурати сақланиб қолмоқда. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Жаҳон миқёсида корпоратив бошқарув тизими ривожланишининг замонавий тенденциялари, концептуал ўзгаришларга бағишланган тадқиқотлар хўжалик жамиятларини бошқариш тизимига замонавий ахборот-коммуникация технологияларининг фаол жорий этилиши, корпорацияларни бошқаришда манфаатдор томонлар ролининг ортиши, директорлар кенгашининг мувозанатлашган таркиби ва манфаатлар қарама-қаршилиги муаммосини ҳал этишдаги ролини ортишидан далолат бермоқда. Хусусан, Европа Иттифоқининг корпоратив бошқарув бўйича “яшил китоби”да акциядорлик жамиятлари директорлар кенгашини шакллантиришда профессионал, миллат, гендер хилма-хиллигини кучайтириш, директорлар кенгаши ва менежмент билан мулоқот жараёнларига акциядорларни, хусусан, миноритар акциядорларни кенгроқ жалб этиш, узоқ муддатли мақсадларга янада кўпроқ устуворлик бериш, директорларнинг акциядорлар олдидаги масъулиятини янада ошириш ва уларни шу йўналишда етарлича рағбатлантириш, корпорациялар фаолияти устидан кенг жамоатчилик назоратининг мослашувчан тизимини шакллантириш зарурати қайд этилган[2]. 2018 йил июль ойида Буюк Британия Корпоратив бошқарув кодексининг янги таҳрири (UK CGC 2018) эълон қилинди[3]. Маълумки, Буюк Британияда корпоратив бошқарув кодексининг “сақловчиси” бўлиб, Молиявий ҳисобот кенгаши (Financial Reporting Council, FRC) ҳисобланади. 1-жадвал 2016 ва 2018 йиллардаги Буюк Британия Корпоратив бошқарув кодекси тузилмаси 2016 йилдаги Буюк Британия Корпоратив 2018 йилдаги Буюк Британия Корпоратив бошқарув кодекси (UK CGC 2016) бошқарув кодекси (UK CGC 2018) 1. Кенгаш етакчилиги ва компания A. Етакчилик (Leadership) мақсади (Board leadership and company purpose) 2. Мажбуриятларнинг тақсимланиши B. Самарадорлик (Effectiveness) (Division of responsibilities) 3. Таркиб, узлуксизлик ва баҳолаш C. Ҳисобдорлик (Accountability) (Composition, succession and evaluation) 4. Аудит, риск ва ички назорат (Audit, risk D. Мукофотлаш (Remuneration) and internal control) E. Акциядорлар билан муносабатлар 5. Мукофотлаш (Remuneration) (Relations with Shareholders) 4/2019 (№ 00042) http://iqtisodiyot.tsue.uz 113 “Iqtisodiyot va innovatsiontexnologiyalar” ilmiyelektronjurnali. № 4, iyul-avgust, 2019yil Буюк Британия Корпоратив бошқарув кодексининг 2018 йилдаги янги таҳрири 2019 йилнинг 1 январидан кучга кирган бўлиб, унинг асосий ўзгаришлари қаторига қуйидагилар киради: – Директорлар кенгашининг асосий вазифаси этиб акциядорларга қиймат яратиш ҳамда умуман жамият ривожига ҳисса қўшиш орқали “компаниянинг узоқ муддатли барқарор муваффақиятли натижаларга эришишни таъминлаш” (long-term sustainable success) белгиланган; – илк бор корпоратив маданиятга алоҳида урғу берилган. Директорлар кенгаши компания мақсади, қадриятлари ва стратегиясини аниқлаши, уларнинг компания маданиятига мос тушишига ишончи комил бўлиши, аксинча ҳолатларда уларни мослаштириш чораларини кўриши шарт; – акциядорлар умумий