КИЧИК БИЗНЕС ВА ХУСУСИЙ ТАДБИРКОРЛИК: ИҚТИСОДИЙ БАРҚАРОРЛИК ВА ИЖТИМОИЙ ТАРАҚҚИЁТДАГИ АҲАМИЯТИ

Аннотация

Мазкур мақолада кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликнинг Ўзбекистон иқтисодиётидаги ўрни ва аҳамияти таҳлил қилинган. Муаллиф ушбу соҳанинг иқтисодий ва ижтимоий функцияларини ёритиб, унинг бандлик даражасини ошириш, рақобат муҳитини шакллантириш, инновациялар жорий этиш ва ҳудудий ривожланишни таъминлашдаги ролини асослаб беради. Шунингдек, мақолада Ўзбекистонда кичик бизнесни қўллаб-қувватлашга қаратилган давлат сиёсати, унинг амалий натижалари ҳамда истиқболли йўналишлари кенг ёритилган. Тадқиқот натижаларига кўра, хусусий тадбиркорликни янада ривожлантириш иқтисодий ўсиш, ижтимоий барқарорлик ва аҳоли фаровонлигини таъминлашда ҳал қилувчи аҳамият касб этиши таъкидланган. Калит сўзлар: кичик бизнес, хусусий тадбиркорлик, иқтисодий функциялар, давлат сиёсати, иш ўринлари, инновация, ижтимоий барқарорлик, тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш, иқтисодий хавфсизлик, Ўзбекистон. Кириш Бозор муносабатларига асосланган замонавий иқтисодиётда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликнинг роли тобора ортиб бормоқда. Жаҳон тажрибаси шундан далолат бермоқдаки, ҳар қандай мамлакатнинг иқтисодий барқарорлиги ва ижтимоий фаровонлигида кичик тадбиркорлик субъектлари ҳал қилувчи ўрин тутади. Айниқса, глобал иқтисодий инқирозлар, пандемия ва геосиёсий беқарорликлар шароитида кичик бизнес субъектлари иқтисодий тизимда мослашувчанликни таъминловчи асосий омиллардан бири сифатида намоён бўлмоқда1. Кичик бизнес фаолияти орқали аҳолининг кенг қатламлари учун иш ўринлари яратилади, даромад манбалари кенгаяди ва ички бозор рағбатлантирилади. Шу билан бирга, хусусий тадбиркорлик инновацион ғояларни ҳаётга татбиқ этиш, янги товар ва хизматлар яратиш ҳамда рақобатбардош иқтисодиёт шаклланишига хизмат қилади. Бундай шароитда хусусий секторни қўллаб-қувватлаш давлат иқтисодий сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланмоқда. Ўзбекистонда мустақилликдан сўнг кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилди. Соҳани ҳуқуқий, ташкилий ва молиявий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш бўйича бир қатор ислоҳотлар амалга оширилди. Жумладан, тадбиркорлик фаолиятини рўйхатдан ўтказиш ва лицензиялаш тартиби соддалаштирилди, солиқ ва кредит сиёсатлари орқали рағбатлантириш чоралари кўрилди, янги бизнес ташаббусларига йўл очилди. Шу билан бирга, кичик бизнеснинг ҳудудий ривожига алоҳида эътибор қаратилиб, айниқса, қишлоқ жойларда тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш давлат сиёсатининг муҳим таркибий қисмига айланди2. Мазкур мақолада кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликнинг иқтисодий ва ижтимоий аҳамияти, уларни ривожлантиришдаги муаммолар ва истиқболли йўналишлар таҳлил қилинади. Шунингдек, Ўзбекистонда амалга оширилаётган давлат сиёсати контекстида кичик тадбиркорликнинг иқтисодий хавфсизликни таъминлашдаги ўрнига ҳам тўхталиб ўтилади. Асосий қисм Кичик бизнеснинг иқтисодий функциялари. Кичик бизнес ҳар қандай мамлакат иқтисодий тизимининг асосий устунларидан бири ҳисобланади. У нафақат иш ўринларини 1 Ашуров, Қ.Қ., Қўчқоров, Ҳ.Қ. Тадбиркорлик асослари: Дарслик. – Тошкент: “Иқтисодиёт”, 2022. – 312 б. 2 Сайфуллаев, Н.Р. Бизнес режалаштириш. – Т.: Fan va texnologiya, 2020. – 208 б. 1034 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 яратиш, балки ички бозорни мувозанатлаштириш, давлат бюджети даромадларини ошириш, инновацион фаолиятни фаоллаштириш ва регионал ривожланишни таъминлаш каби бир қатор муҳим иқтисодий функцияларни бажаради. Мазкур функциялар замонавий иқтисодиётда кичик бизнес субъектларининг ўрнини янада мустаҳкамлайди. 1. Иш ўринлари яратиш ва бандлик даражасини ошириш Кичик бизнеснинг энг муҳим иқтисодий вазифаларидан бири – аҳоли бандлигини таъминлашдир. Айниқса, ёшлар, хотин-қизлар ва кам таъминланган аҳоли қатламлари учун янги иш ўринлари яратиш орқали уларнинг даромад манбаларини кенгайтиришда кичик бизнес муҳим омил сифатида намоён бўлади. Ишсизликни камайтириш, ички меҳнат бозорини барқарорлаштиришда хусусий сектор фаолияти ҳал қилувчи аҳамият касб этади. 2. Бозорни товар ва хизматлар билан тўлдириш Кичик бизнес субъектлари турли соҳаларда фаолият юритгани сабабли, улар мамлакат ички бозорини талабга мос, рақобатбардош ва харидорбоп товар ҳамда хизматлар билан таъминлайди. Бу эса, ўз навбатида, истеъмолчилар танлов имкониятини оширади, нархлар мувозанатини сақлашга хизмат қилади ва бозорда соғлом рақобат муҳитини шакллантиради. 3. Инновацияларни жорий этиш ва технологик янгиланишга ҳисса қўшиш Кичик тадбиркорлик субъектлари кўпинча янги ғоялар, маҳсулотлар ва ишлаш усулларини амалга татбиқ этишда фаол бўлади. Чунки улар катта компанияларга нисбатан тез ҳаракат қилувчи, флексибил ва хавфни қабул қилишга тайёр бўлади. Бу хусусиятлар кичик бизнесни инновация жараёнларининг муҳим иштирокчисига айлантиради. Айниқса, рақамли технологиялар, электрон тижорат, сервис хизматлари соҳасида бундай мисоллар кўп учрайди. 4. Солиқ тушумлари орқали давлат бюджетига ҳисса қўшиш Кичик бизнес субъектлари давлатга турли шаклларда солиқ тўлайдилар: ягона солиқ, даромад солиғи, ижара ва фойда солиқлари каби. Ушбу тушумлар давла