BALALAR POEZIYASÍNDA YUMORDÍŃ TUTQAN ORNÍ

Аннотация

The article ridicules the humor in the poetry of shy children - this book is read, and emphasizes that it is a literary work that, along with the poetry of the book, teaches good manners. Keywords: humor, satire, humorous images, comparison. ЮМОРИЧНЫЕ ОБРАЗЫ В ДЕТСКИХ СТИХАХ Аннотация. В статье высмеивается юмор в поэзии застенчивых детей - эту книгу читают, и подчеркивается, что это литературное произведение, которое наряду с поэзией книги учит хорошим манерам. Ключевые слова: юмор, сатира, аллегорический сюжет, тимсал. Balalar ádebiyatında yumordıń tutqan ornın, yumorlıq obrazlardıń jasalıwın analizlew júdá áhmiyetli wazıypa. Sebebi, balalar ádebiyatı – biyǵam ádebiyat. Onda balalarǵa tán bolǵan hárqıylı tuyǵılar, arzıw-úmitler, ideallar óz kórinisin tabadı. Házirgi waqıttaǵı balalar poeziyası da insan balalıǵı sıyaqlı ápiwayı hám biyǵam sezimlerge qurılǵan. Balalar bir tárepten, aqıllı, márt, batır, hújdanlı, watan súygish bolsa, ekinshi tárepten, shoq, oyınǵa qumar, erinshek, jalqaw, bazı da nápsin tıya almaslıǵı, ashkózligi menen dıqqattı ózine tartadı. Balalar álemi áyne usı tárepleri menen úlkenlerden ózgeshelenedi. Psixologiyalıq kózqaraslardan bizge málim bolǵanınday, úlkenlerde xarakter qásiyetleri tolıq qáliplesken bolıp, ómirde júz berip atırǵan hárbir hádiysege aqıl menen jandasadı. Insanlar arasında ushırasatuǵın ayırım unamsız tipler bolsa ózine tán tábiyatı menen parıqlanıp turadı hám bular ayrıqsha yumorlıq boyawlar arqalı kórsetilip beriledi. Al kishkeneler áleminde bolsa biyqararlıq bar bolıp, olardıń tábiyatında ushırasatuǵı ayırım nuqsanlar, kemshilikler waqıt ótiwi menen aqıldıń tereńlesiwi, pikirlerdiń tınıqlasıwı, oqıw, bilim alıw hám túrli tárbiyalıq qurallar nátiyjesinde unamlı tárepke ózgeriwi múmkin. Balalar tábiyatında ushırasatuǵın maqtanshaqlıq, erinsheklik, ashkózlik, ótirik sóylew sıyaqlı illetler balalar poeziyasında yumorlıq obrazlar jaratıwdıń tiykarı esaplanadı. Sonlıqtan da balalar ádebiyatınıń úlken bólegin yumorlıq dóretpeler quraydı. Balalar ádebiyatınan tereń orın alatuǵın dóretpelerdi haqıyqıy talant iyeleri jarata aladı. Professor A.Rasulov jazǵan edi: “Kúliw, kúldiriw – yumordıń áhmiyetli belgisi. Talantlı insanlar ǵana kúldiredi, kúydiredi, kerek bolsa, jılata aladı. Sheber dóretiwshiler ǵana satiranı, yumordı tolıq túrde kitap oqıwshıǵa usına aladı.” [1:191] Qaraqalpaq balalar ádebiyatında balalardıń súyikli qaharmanlarına aylanıp ketken yumorlıq obrazlar kóplep jaratılǵan. Atap aytqanda A.Aqnazarov, X.Saparov, Sh.Atamuratova, J.Seytnazarov, S.Abbazov h.t.b. dóretiwshilerdiń jaratqan yumorlıq obrazlar álleqashan balalardıń 299 Iyun, 2025-Yil mánawiy múlkine aylanıp úlgerdi. Bul dóretpeler haqqında K.Allambergenov, S.Qazaqbaev sıyaqlı ádebiyatshı alımlar óz pikirlerin bildirgen. Atap aytqanda, balalarǵa sıqaqshı shayır sıpatında tanılǵan Saǵıydulla Abbazov: “shıǵarmalarındaǵı kúlkili sıqaqlı qosıqları balalar sıqaqshı shayırı dárejesine kóterdi”[2:196]. Shayır S.Abbazov “Meniń inim” kitabına kirgen qosıqlarında balalardıń jas ózgesheliklerine qaray otırıp, kúlki sıqaqqa qurılǵan waqıyalar tiykarında kitap oqıwshı jas áwladtı ózine tartadı. “Meniń inim” qosıǵında shayır sabaqtan tómen oqıytuǵın inisin, al ol arqalı barlıq jalqaw balalardı áshkara etiw menen birge: Kúndeligin kórsem ashıp, Qoya berer mazam qashıp. Kúnde alǵan bahaları, Úshten alǵa ótpes asıp, - dep onıń sabaqlardan jaqsı bahalarǵa oqımaytuǵınlıǵına kewli tolmay tursa, onıń minez-qulqındaǵı: Sál nársege óshigedi, Sabaǵınan keshigedi, Eregisse úkesine, Qayır bermes úy ishine, - dep minezindegi usınday kemshiliklerdi áshkaralap, úkesine endi jaman ádet hám minez-qulıqtan qutılıp, jaqsı bala bolıw ushın sheberlik penen: Eger qoysa usı minin, Jaman emes meniń inim, - dep kewlin alıp, endi jaqsı bala bolıwı ushın xoshamet te berip qoyadı. Al, “Umıtshaq pa, salaq pa?” degen qosıǵında Sálim degen balanıń hám umıtshaq, hám salaqlıǵın kúlkili qatarlar arqalı áshkaralaydı. Mektep oqıwshısı Sálim sabaqqa bir neshe pánge bir ǵana dápter tutıp júrgenligi, hátte súwret dápteriniń de bir mushın russ tiline arnaǵanlıǵı, hátte bir kúni ákesiniń portfelin ózimdiki dep sabaqqa alıp kelgenligi kúlkili qatarlar arqalı beriledi: Umıtpaymız bir sapar, Dım ersi is ekenin, Ózimdiki dep ákelipti, Papasınıń portfelin. Mine, usınday sıqaqqa bay dóretpeleri arqalı S.Abbazov balalardıń dostı hám jaqın sırlası bola aldı. Qaraqalpaq balalar ádebiyatında yumor – bul jas kitap oqıwshılardı kúldiriw, olarda kóterińki keypiyat oyatıw menen birge, olardı ádep-ikramlılıq sabaqlarına baǵdarlaytuǵın ózine tán ádebiy jónelis esaplanadı. Bul baǵdarda jazılǵan dóretpeler kóbinese kúlkili waqıyalar, bórittirilgen obrazlar, sóz oyını hám ápiwayılıǵı menen ajıralıp turadı. Qaraqalpaq balalar poeziyasında bul janr ózine tán ráwishte klassikalıq ádebiyat penen xalıq awızeki dóretpelerinen sabaq alǵan dóretiwshi shayırlarımız tárepinen jáne de bayıtılmaqta. Bunday mazmundaǵı shıǵarmalar kishkene kitap oqıwshılardıń dúnyaqarasınıń keńeyiwine xızme