TALIM JARAYONIDA OQUVCHILARDA QADRIYATLARGA TAHLILIY MUNOSABATNI SHAKLLANTIRISH SHART-SHAROYITLARI

Аннотация

This article reveals the essence of values, characterized by their species, the relationship of personal values and culture of the society, analyzed the philosophical and social aspecta of values and approaches to their assimilation. The expected results are indicated. Opinions of various scholars on value are also given and widely covered. Key words: Values, student social relations, philosophy, sociology, social consciousness and cultural values, object, subject, social experience. Bugungi kunda talim tizimida shaxsning manaviy kamolatiga erishuvni taminlash, yosh avlodga zamonaviy talimlar berish, ularning qobiliyati va intellektual salohiyatini ostirish uchun zarur bolgan barcha imkoniyatlarni yaratish. Milliy va umumuy insoniy qadriyatlar ezgu fazilatlarga sadoqat ruhida tarbiyalash dolzarblik kasb etmoqda. Olam cheksiz, kop qirrali, uni insoniy ozlashtirish, anglash, unga munosabat bildirish ham xilma xil. Olamni qadriyatlar nuqtai nazardan qabul qilish va shu orqali tushunib yetish inson uchun xusisiyatdir. Olamga qadriyatli munosabat, qadriyatli yondashuv va aksioligik ongni ham ozida aks ettiradi. Aksiologik ong qadriyatlarni anglash jarayonida vujudga keladigan, qadrlash tuygusi, aksiologik tushuncha, xulosalarni ifodalaydigan va aks ettiradigan ijtimoiy ong shaklidir. Unda qadriyatlar, ularning mohiyati, mazmuni, namoyon bolish shakllari, ahamiyati va xusisiyatlari oz aksini topadi. Qadriyat-voqealikdagi muayyan hodisalarning umuminsoniy ijtimoiy-axloqiy, madaniy-manaviy ahamiyatini korsatish uchun qollanadigan tushuncha. 736 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Inson va insoniyat uchun ahamiyatli bolgan barcha narsalar, masalan erkinlik, tinchlik, adolat, ijtimoiy tenglik, marifat, haqiqat, yaxshilik, gozallik, moddiy va manaviy boyliklar, anana, urf-odat va boshqalar hisoblanadi. Talim jarayonida qadriyatlar oquvchilar tarbiyasiga oziga xos tarir korsatadi. Ular gohida ideal sifatida oquvchini omilkor faoliyatiga undasa, gohida manaviy mezon, axloqiy talab sifatida ularning xatti-harakati va adob axloqi, intilish va ehtiyojlarini belgilaydi. Shuningdek faoliyatlarni boshqarib yolga solib turadi. Bunda qadriyatlarning boshqaruv funksiyasi va manaviy mezoni sifatidagi ahamiyati yaqqol namayon boadi. Maktabdagi ijtimoiy-meyorlar va urf-odatlar maktabda oqituvchilar tomonidan belgilanadi va bolalar tomonidan ularning xatti harakatlari normalari va ananalari sifatida aniq qabul qilinadi. Oqituvchi bolalarga beradigan meyorlar va urf-odatlarni bilish, bilimlarni bola tomonidan qabul qilinishi, hissiy darajada tajribaga ega va ozini tutishi bilan maktab oquvchilarining ortasida ijtimoiy ahamiyatli munosabatlarni rivojlantirish mumkin. Bolajak yetuk shaxsni tarbiyalash bilan bogliq pedagogik hodisani etibordan chetda qoldirib bolmaydi. Bu murakkab va kop qirrali ijtimoiylashish jarayoni-ijtimoiy pedagogik qadriyat sifatida alohida etiborni talab qiladi. Qadriyatlardan ijtimoiy hamda pedagogik munisabatlarni tashkil etish jarayonida foydalanish, oquvchi tomonidan talim mazmuni, uning jarayonlarini optimal ozlashtirish imkoniyatlarini beradi. Pedagogik jarayonda oquvchilarda qadriyatlarga tahliliy munosabatlarni shakllantirish talimiy va tarbiyaviy muammolarni hal etishga asos bolib xizmat qiladi. Talimdagi yangi qadriyatlar shaxsning pedagogik faoliyatida ijody imkoniyatlarini faollashtirishga yordam beradi. Oquvchilar uchun analatik konikmalar muhim ahamyatga ega, chunki ular talim- tarbiya jarayonidagi yuzaga keladigan muammolarga yeshim topishga va kelgusida qanday choralar korish togrisida aniq qarorlar qabul qilishga imkon beradu. Muammolarni tushunish va mavjud yeshimlarni topish uchun vaziyatni tahlil qilish asosiy masala hisoblanadi. Tahlil-arabcha sozdan olingan bolib, tarqatish (kurtak yozish), tekshirish, surishtirish, hal qilish, ochish degan manolarni anglatadi. Tahlil bu narsa, hodisa va shu kabilarni mohiyat, qonuniyat va boshqa jihatlardan tekshirish, organish ishidir. Shuningdek tahlil tushunchasi biror narsaning tarkibini belgilash va uning malum nuqtai nazardan organish, baholash jarayonidir. Oquvchilarda qadriyatlarga tahliliy munosabatlarni shakllantirish va rivojlantirish jarayonida yaratilgan shart-sharoitlar ular uchun shaxsiy sifatlarni mustaqil rivojlantirishga imkoniyat yaratishi bilan bir qatorda, oquvchilarni har bir malumotlarini analiz-sintez qilishga undovchi motivlashtirish muhiti sifatida ham xizmat qilishi kerak. Tahliliy konikmalarni qollash jarayonida odatta bir necha bosqichlarni oz ichiga oladi. Shu jumladan: 1. Mavzu, muammo yoki masalani aniqlash. 2. Sinov va kuzatish orqali malumot toplash. 3. Yeshimlarni ishlab chiqish yoki mavzu boyisha tushunchalarni chuqurlashtirish. 4. Organgan narsa asosida yeshimlarni yoki yangu goyalarni, tushunchalarni sinovdan otkazish. 737 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 5. Yangi bilimlarini baholash va qollash uchun tahlildan keyin qanday yeshimlar ishlab chiqilganligini korib chiqish mu