FAN-TEXNIKA RIVOJIDA HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGINING O‘RNI

Аннотация

Maqolada zamonaviy fan-texnika yutuqlari fonida hayot faoliyati xavfsizligini ta'minlash muammolari, texnologik taraqqiyotning inson salomatligi va ekologik muhitga ta'siri, hamda xavfsizlik madaniyatini shakllantirish zarurati tahlil qilinadi. Yangi texnologiyalarni joriy etish bilan birga, xavf-xatarlarni boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish bugungi kunning dolzarb vazifasiga aylangan. Kalit so‘zlar: hayot faoliyati xavfsizligi, texnika taraqqiyoti, texnogen xavf, ekologik muhit, sanoat xavfsizligi, xavfsizlik madaniyati. Kirish. XXI asrning boshlaridan boshlab ilm-fan va texnologiyalarning sur’at bilan rivojlanishi insoniyat hayotining barcha sohalariga chuqur ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, yangi texnologiyalar, sanoat avtomatizatsiyasi, raqamli transformatsiya va sun’iy intellekt tizimlari hayotimizda turli xavflarni yuzaga keltirmoqda. Shu nuqtai nazardan hayot faoliyati xavfsizligini ta’minlash, xavflarni oldindan aniqlash va ularni boshqarish masalalari global miqyosda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Asosiy qism 1. Fan-texnika taraqqiyoti va yangi xavf-xatarlar Yangi texnologiyalar inson salomatligi va atrof-muhitga xavf tug‘diruvchi bir qator omillarni yuzaga keltiradi. Masalan: • Yadro energiyasi — energetik mustaqillikni ta’minlasa-da, radiatsion tahdidni keltirib chiqaradi. • Kimyo sanoati — ishlab chiqarish unumdorligini oshirsa-da, zaharli chiqindilar bilan ekologik muhitga zarar yetkazadi. • Robototexnika va sun’iy intellekt — ishlab chiqarish xavfsizligini oshirsa-da, inson omilining cheklanishi va noto‘g‘ri boshqaruv natijasida kutilmagan texnogen halokatlar yuzaga kelishi mumkin. 2. Hayot faoliyati xavfsizligi fanining mazmuni va ahamiyati Hayot faoliyati xavfsizligi — bu insonning yashash muhitidagi xavf-xatarlarni aniqlash, baholash, oldini olish va ularni boshqarishga qaratilgan tizimli yondashuv. Bu fan quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: • Biologik va ekologik xavfsizlik; • Sanoat va ishlab chiqarish xavfsizligi; • Favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik; • Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi; • Axborot xavfsizligi. 3. Fan-texnika yutuqlaridan xavfsizlikda foydalanish Zamonaviy texnologiyalar xavflarni kamaytirishda ham samarali qo‘llanmoqda: • Sensorlar va IoT qurilmalari yordamida yong‘in, gaz sizishi yoki bosim oshishi kabi hodisalarni erta aniqlash mumkin. • Simulyatsion dasturlar favqulodda vaziyatlarni modellashtirishga va xodimlarni o‘qitishga xizmat qiladi. • Sun’iy intellekt ma’lumotlarni tahlil qilib, xavfli holatlarni oldindan bashorat qilishga yordam beradi. • Dronlar yordamida yirik sanoat zonalarida xavfsizlik monitoringi olib boriladi. 4. Xavfsizlik madaniyati va inson omili Fan va texnologiyalar qanday rivojlanmasin, inson omili har doim markazda bo‘lib qoladi. Xavfsizlik madaniyatini shakllantirish, ya'ni: 50 Iyun, 2025-Yil • Xavf haqida bilimga ega bo‘lish; • Javobgarlik hissini kuchaytirish; • Foydalanuvchi va ishchi xodimlarni muntazam o‘qitish, kabi chora-tadbirlar har qanday texnik vositadan ko‘ra ko‘proq xavfsizlikka xizmat qiladi. 5. O‘zbekiston misolida tahlil O‘zbekistonda so‘nggi yillarda fan-texnika asosidagi xavfsizlik tizimlarini rivojlantirish bo‘yicha bir qator qonunchilik hujjatlari va davlat dasturlari qabul qilindi. Masalan: • “Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi qonun; • Favqulodda vaziyatlar vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan xavfsizlik strategiyalari; • Sanoat korxonalarida raqamli monitoring tizimlarini joriy etish loyihalari. Xulosa Fan va texnika yutuqlari zamonaviy jamiyat taraqqiyotining negizini tashkil etsa-da, ular bilan bog‘liq xavflarni boshqarish muhim masalalardan biridir. Hayot faoliyati xavfsizligi — bu texnologiyalarni inson salomatligi va ekologik barqarorlik bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qiluvchi muhim fan sohasidir. Uni rivojlantirish orqali nafaqat texnogen xavflarni kamaytirish, balki xavfsiz va barqaror kelajak sari dadil odimlash imkoniyati mavjud. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Shomurotovna R. Y. Comprehensive analysis of the problem of professional maladaptation quality and health status of nursing //zamonaviy taʼlim: muammo va yechimlari. – 2022. – Т. 1. – С. 47-48. 2. Рахимова Д. Ж. и др. Изменение состава микроэлементов у детей с хроническим расстройством питания первых двух лет жизни на фоне ОКИ //Научный аспект. – 2020. – Т. 2. – №. 1. – С. 252-258. 3. Хakimovna Х. X. O ‘quvchilar jismoniy tarbiyasi tizimida qattish //barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali. – 2022. – С. 378-381. 4. Xakimovna X. X. et al. PUBLIC HEALTH REFORMS IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN //European Journal of Molecular and Clinical Medicine. – 2021. – Т. 8. – №. 2. – С. 820-827. 5. Kushmatova, Dildora Ergashevna, and H. K. Khakimova. "Current perspectives on the subject of public health and health care." World Bulletin of Public Health 6 (2022): 51-53. 6. Xonbuvi Н. Yunusov Sardor Ashrafzoda indicator functions in medicine galaxy international interdisciplinary research journal (giirj) issn (e): 2347-6915 Vol