KOMIL INSONNI TARBIYALASHDA BADIIY ASARLARNING O'RNI

Аннотация

Ushbu maqolada ona tili va adabiyot fanining komil insonni tarbiyalashdagi o‘rni yoritilgan. Badiiy asarlar orqali o‘quvchilarda axloqiy, estetik, ma’naviy fazilatlarni shakllantirish, ularda hayotga ongli munosabat, ezgulik va odob-axloqni tarbiyalash imkoniyatlari tahlil qilingan. Maqolada adabiy obrazlar misolida o‘quvchining ichki dunyosiga ta’sir etuvchi metodik yondashuvlar, yangicha pedagogik usullar, innovatsion va interfaol metodlar asosida taklif etilgan amaliy tavsiyalar berilgan. Shuningdek, dars jarayonida badiiy asarlarni zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish, shaxsiy fikrni shakllantirish hamda real hayot bilan bog‘lash orqali o‘quvchilarni komillikkayetaklash masalalari yoritilgan. Kalit so‘zlar:ona tili va adabiyot, komil inson, tarbiya, badiiy asar, metodik yondashuv, shaxsiy rivojlanish,axloqiy fazilatlar, innovatsiondars, adabiy obraz, pedagogik usul. Inson hayoti davomida ko‘plab bilimlar, kasb-hunarlar, ko‘nikmalarni egallashi mumkin. Biroq uni chinakam komil shaxsga aylantiradigan asosiy omil – bu uning ma’naviy-axloqiy kamolotidir. Jamiyat rivoji uchun zarur bo‘lgan eng muhim resurs bu moddiy boylik emas, balki yuksak axloqli, bilimli, vatanparvar, tafakkuri keng, ongli fuqarodir. Shu boisdan, ta’lim- tarbiya jarayonining bosh maqsadi nafaqat bilim berish, balki komil insonni shakllantirishdan iboratdir. Komil inson — bu nafaqat aqliy jihatdan rivojlangan, balki ichki olami boy, axloqan yetuk, jamiyat oldida mas’uliyatni his qiladigan, mustaqil fikrlay oladigan, o‘z qarashlariga ega bo‘lgan shaxsdir. Shunday yetuk shaxsni tarbiyalash esa uzoq muddatli, puxta asoslangan va bosqichma-bosqich olib boriladigan ma’naviy-tarbiyaviy jarayonni talab qiladi. Bu jarayonda engta’sirchan vositalardan biri badiiy adabiyotdir. Adabiyot — bu inson qalbi bilan so‘zlashadigan, uni o‘ylantiradigan, ruhiy olamini boyitadigan noyob san’atdir. Ayniqsa, maktab ta’limida ona tili va adabiyot fani orqali badiiy asarlarni o‘rgatish jarayonida o‘quvchilarga axloqiy-estetik g‘oyalarni singdirish, ularning ma’naviy olamini shakllantirish mumkin. Badiiy asarlar orqali o‘quvchi nafaqat obrazlarni o‘rganadi, balki ular orqali hayotiy haqiqatlarni anglaydi, to‘g‘ri va noto‘g‘rini farqlashni, mehr-oqibat, vatanparvarlik, halollik, sabr-toqat, ezgulik kabi fazilatlarning ahamiyatini tushunadi. Shu ma’noda, komil insonni tarbiyalashda badiiy asarlarning o‘rni beqiyosdir. Har bir asar – bu hayot maktabi, undagi obrazlar esa o‘quvchilar uchun ibrat manbaidir. O‘qituvchi esa bu maktabning yo‘lboshchisi sifatida adabiyot darslarida faqat bilim emas, balki qalb tarbiyasini ham shakllantirishi zarur. Zero, xalqimizda "Yaxshi kitob – eng yaqin do‘st" degan purma’nohikmat bejiz aytilmagan. Badiiy adabiyot inson qalbiga bevosita ta’sir etadigan, unda mehr, ezgulik, to‘g‘rilik, adolat va sabr kabi fazilatlarni uyg‘otadigan kuchli vositadir. Ayniqsa, maktab ta’limida o‘quvchilarni komil inson etib tarbiyalashda adabiy asarlarning tutgan o‘rni beqiyosdir. Bu asarlar orqali o‘quvchilar nafaqat adabiy til, badiiy ifoda va estetik didni o‘rganadilar, balki hayotning murakkabliklarini anglay boshlaydilar. Ular obrazlar hayoti, faoliyati va ichki kechinmalari orqali o‘zlariningshaxsiy fazilatlarini tahlil qilishnio‘rganadilar. 503 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue2,May 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Badiiy asarlarda inson qiyofasi nafaqat tashqi tasvir orqali, balki uning xatti-harakati, fikrlari, ruhiy dunyosi orqali ko‘rsatiladi. Shu sababli, o‘quvchilar bunday obrazlar bilan ruhiy yaqinlik sezadi, o‘zini ular o‘rniga qo‘yib ko‘radi, xulosa chiqaradi va tarbiyalanadi. Masalan, Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanida tasvirlangan Otabek obrazi — adolatparvar, halol, ilg‘or fikrli, yurt va millat taqdiri haqida qayg‘uradigan komil inson timsolidir. Bu obraz o‘quvchilarga faqat tarixiy lavhalarni emas, balki fidoyilik, mardlik, vatanparvarlik kabi yuksak fazilatlarni o‘rgatadi. Yana bir misol — G‘afur G‘ulomning “Shum bola” asaridagi Qoravoy obrazi. U yosh bo‘lishiga qaramay, hayotning sinovlariga bardosh bera olgan, shijoatli va aql-farosatli bola sifatida namoyon bo‘ladi. Uning hayotiy kurashlari, o‘ziga xos dunyoqarashi o‘quvchilarda qiziqishuyg‘otadi, ularga har qanday vaziyatda ijobiyyo‘ltopish mumkinligini o‘rgatadi. Shuningdek, O‘tkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” asari — o‘quvchilar qalbida ona mehri, insoniylik, sabr, halollik kabi fazilatlarni singdiruvchi kuchli asarlardan biridir. Asardagi Ona obrazining mehr-shafqatli, qat’iyatli, sabrli va dono fe’l-atvori har qanday o‘quvchini hayratga soladi vaunga ta’sirko‘rsatadi. Komilinson tarbiyasida badiiyasarl