AQLI ZAIFLIKNING KLINIK SHAKLLARI

Аннотация

Ushbu maqolada aqli zaiflikning klinik shakllari haqida m’alumot beriladi. Aqli zaiflikning klinik darajalari yengil, o‘rta, og‘ir va chuqur shakllari, maxsus pedagogik yondashuv orqali oddiy bilim va ko‘nikmalarni egallash, kasbiy mehnat turlarini o‘zlashtirib, mustaqilyashashga o’rgatishdan iboratligi haqida so’z boradi. Kalit so’zlar:Aqliy zaiflik, oligofreniya, intellektual rivojlanish buzilishi, endogen va ekzogen omillar, genetik va tashqi ta’sirlar, yengil, o’rta, og’ir, chuqur, nutq rivojlanishi buzilishi, maxsus ta’limva reabilitatsiya, ijtimoiy moslashuv. Aqli zaif deganda bosh miyaning organik jihatdan jarohatlanishi natijasida psixik, birinchi navbatda intellektual rivojlanishning turg’un pasayishi tushuniladi. Aqli zaif bolalar umumta’lim maktablari dasturini o'zlashtirishga qodir bo’lmaydilar. Og’ir darajadagi aqli zaif bolalarmaktabda bilimvako'nikmalami o’zlashtirib ololmaydilar. Aqli zaiflikning etiologiyasi turlichadir. Aqli zaiflik homilaning ona qornidaligida, tug'ilishdayoki ilkrivojlanish davrida markaziy nerv tizimining gcnetik buzilishlari, jarohatlar, asfiksiya, infeksiyalar, intoksikatsiyalar oqibatida kelibchiqadi. Oligofreniyaning sabablari turlichadir. Etiologik belgilarbo‘yichaoligofreniya ikkitaasosiy guruhga ajratiladi: 1. Endogen (genetik) ta’sirlar oqibatida kelib chiqqan, irsiy patologiya bilan bog’langan yoki oiladamavjud bo'lgan yoki ushbu individdabirinchi marta paydo bo'lgan oligofreniya; 2.Ekzogen ta’sirlarnatijasida(homilalik yoki postnatal ontogenezning dastlabki bosqichlaridagi infeksiyalar, intoksikatsiyalar, bosh miya travmalari) kelib chiqqan oligofreniya. Tekshirish metodlarining takomillashib borishi munosabati bilan nerv sistemasining genetik jarohatlanishi sabablariga katta ahamiyat berib kelinmoqda va aqli zaiflikning kelib chiqishidagi ko‘phollaranashu sabablarga bog’liq deb ko'rsatilmoqda. Hozirgi vaqtdagenetik sabablargako‘ramoddalar almashinuviningbuzilishi natijasidakelib chiqadigan aqli zaiflik ko‘pkuzatilmoqda. Oligofreniya intellektualyetishmovchilikning namoyon bo‘lishdarajasiga ko‘ra to‘rt darajagaajratiladi: yengil, o‘rta, og’irva chuqur. Yengildarajadagi aqlizaiflik. Diqqatini jamlay oladigan va yaxshi mexanik xotiraga ega bo’lgan yengil darajadagi aqli zaif bolalarmaxsus(korreksion)dastur bo’yicha ta’limolishlari mumkin. Bu dastur aniq ko’rgazmali metodlarga asoslangan bo’lib, matematika, yozuv, o‘qish vaboshqafanlarni o‘zlashtirishniancha yengillashtiradi, shuning uchunbolauni 9yil davomida egallay oladi.Keyinchalik bolakasbiy bilimlarni egallab, o‘zi mustaqilravishda mehnat qilaoladi. 526 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue2,May 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Yengil darajadagi aqli zaif bolalarda nutq malakalarini biroz kechikib o‘zlashtiradilar, ularning ko'pchiligi nutqdan kundalik maqsadlarda foydalinish, suhbatniqo’llab turishva undaishtirok etish ko’nikmalarini egallashga qodir bo'ladilar. Biroq ularning nutqiga fonetik buzilishlar, so‘z boyligining cheklanganligi, so'zlarni yaxshi tushunmaslik, qo’llaniladigan so'zlarning ma’nosi aniq bo‘lmasligi xos bo‘ladi. So‘zlarmuloqotvositasi sifatidato’liqqo‘llanilmaydi. Faol lug’at passiv lug‘atdan ortda qolishi kuzatiladi. Aqli zaif odam o’zi gapirgandan ko'ra ko‘proq tushunadi. Ko’rish, eshitish, kinestetik, taktil, hid sezish va ta’m bilish hislari (sezish) cheklanganligi va sekinlashgani atrof-muhitda mos oriyentikrovkani qiyinlashtiradi. Idrokning yaxshi rivojlanmaganligi aqli zaif odamga uning o‘zi va uni qurshab turgan narsalar haqida to’g‘ri tasavvur hosilqilishga halaqit beradi. Yengil darajadagi aqliy zaiflik (intellektual kamchilik) odamning intellektual qobiliyatlari va moslashish qobiliyati o'rtacha darajadan past bo'lgan holatni anglatadi. Bu holat odamning o'qish, yozish, hisoblash, mantiqiy fikrlash va ijtimoiy ko'nikmalar kabi sohalarda qiyinchiliklarga duch kelishiga olib keladi. Yengil darajadagi aqliy zaiflik odatda bolalik davridanoq sezilib, rivojlanishning kechikishi yoki o'qish va o'rganish qobiliyatining pastligi orqali namoyon bo'ladi. Sabablariga keladigan bo’lsak yengil darajadagi aqliy zaiflikning sabablari genetik omillar (masalan, Down sindromi), tug'ma nuqsonlar, homiladorlik davridagi infektsiyalar, tug'ruq paytidagi muammolaryoki bolalikdagi jiddiykasalliklarbo'lishi mumkin. Alomatlari: -O'qish, yozish vahisoblashdaqiyinchiliklar. -Mantiqiyfikrlash vamuammolarni hal qilish qobiliyatining pastligi. -Ijtimoiy munosabatlarda qiyinchiliklar (masalan, do'stlik qilish yoki guruhda ishlash). -Kundalik hayotdamustaqil ravishda qaror qabul qilishdaqiynalish. Yordam va olib boradigan ishlarimiz: Maxsus ta'lim: Bolalarga m