YASHIL IQTISODIYOTDA BIG DATA VA SUN'IY INTELLEKTNING AHAMIYATI

Аннотация

This article examines the possibilities of using Big Data and Artificial Intelligence (AI) technologies in the green economy. Today, the role of modern digital technologies in addressing climate change and environmental problems is increasing. The article presents real examples of this situation from the experience of Uzbekistan and the world, as well as an analysis based onavailablestatistical data. KEYWORDS: Green economy, digital transformation, big data, artificial intelligence, environmental monitoring, waste management, renewable energy. АННОТАЦИЯ: В данной статье исследуются возможности использования технологий больших данных (Big Data) и искусственного интеллекта (ИИ) в зеленой экономике. Сегодня роль современных цифровых технологий в решении проблем изменения климата и окружающей среды возрастает. В статье представлены реальные примеры данной ситуации из опыта Узбекистана и мира, а также проведен анализ на основе имеющихсястатистических данных. КЛЮЧЕВЫЕСЛОВА:Зеленая экономика, цифровая трансформация, большие данные, искусственный интеллект, экологический мониторинг, управление отходами, возобновляемые источникиэнергии. KIRISH: Iqlim o'zgarishi, atrof-muhit ifloslanishi va tabiiy resurslarning kamayib borishi butun dunyo oldida dolzarb muammo sifatida turibdi. Yashil iqtisodiyot bu barqaror rivojlanish va ekologik muvozanatni saqlashga yo'naltirilgan iqtisodiy modeldir. Big Data texnologiyalari ekologik ma’lumotlarni keng miqyosda yig‘ish, tahlil qilish va bashorat qilish imkonini beradi. Masalan, havo sifati, suv resurslari, chiqindi miqdori va energiya iste’moli kabi ma’lumotlar 412 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue2,May 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X to‘planib, sun’iy intellekt orqali samarali boshqariladi. Bu esa korxonalar va davlat organlariga ekologik siyosatni yanada samarali yuritish imkonini beradi. Sun’iy intellekt esa ekologik monitoring, chiqindilarni qayta ishlash va energiyani samarali taqsimlash kabi sohalarda inqilobiy o‘zgarishlar yaratmoqda. Masalan, aqlli tarmoqlar elektr energiyasidan foydalanishni optimallashtirsa, AI yordamida chiqindi qayta ishlash zavodlarining samaradorligi oshirilmoqda. So'nggi yillarda raqamli texnologiyalar, xususan Big Data va sun'iy intellektning joriy etilishi ushbumodelni rivojlantirishdamuhim ahamiyat kasb etmoqda. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI: Dunyo bo‘yicha yirik davlatlar Big Data va sun’iy intellekt texnologiyalarini ekologik boshqaruv tizimlariga faol integratsiya qilmoqda. Masalan, AQShda energiya iste’molini optimallashtirish maqsadida Google DeepMind kompaniyasi sun’iy intellekt asosida ishlaydigan tizimlar yaratib, server markazlarining sovutish tizimida energiya sarfini 40% ga kamaytirishga erishgan. Yevropa Ittifoqi "Yashil Kelishuv" strategiyasi doirasida raqamli texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlab, chiqindilarni qayta ishlash, transport tizimlarini ekologik xavfsiz qilish, va qayta tiklanuvchi energiyalardan foydalanish masalalariga e’tibor qaratmoqda. Xitoy esa “Yashil Shaharlar” dasturi orqali aqlli sensorlar vaSIalgoritmlarinihavo sifati monitoringi uchun joriyqilgan. O‘zbekistonda 2020-yilda qabul qilingan “Yashil iqtisodiyotga o‘tish” konsepsiyasi asosida qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish, chiqindilarni boshqarish tizimini modernizatsiya qilish, va raqamli texnologiyalarni keng joriy etish ishlari boshlab yuborilgan. Shu bilan birga, SI asosida ishlovchi ekologik monitoring tizimlarini joriy etish istiqbollari ham ko‘rib chiqilmoqda. TADQIQOT METODOLOGIYASI: Ushbu tadqiqotda O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonida Big Data va sun’iy intellekt texnologiyalarining qo‘llanilishi o‘rganildi. Maqolaquyidagi asosiy usullarasosidaamalga oshirildi: Normativ hujjatlar tahlili: “Yashil iqtisodiyotga o‘tish konsepsiyasi” (PQ-5863) va boshqa davlat dasturlari o‘rganildi. Statistik tahlil: Davlat statistika qo‘mitasi va soha vazirliklarining ekologiya va energiya bo‘yicha ma’lumotlari tahlil qilindi (masalan, qayta tiklanadigan energiya ishlab chiqarish hajmi, chiqindi statistikasi). Holat tahlili : “Yashil energiya”, “Toza Hudud” va ekologik monitoring tizimlarida Big Data va SI texnologiyalarining tatbiqi misol tariqasida ko‘rib chiqildi. O‘zbekiston tajribasi boshqa mamlakatlar — masalan, Qozog‘iston, Gruziya va Estoniya kabi rivojlanayotgan davlatlar bilan solishtirilib, ularning Big Data va SI texnologiyalarini yashil iqtisodiyotda qanday qo‘llayotganligi baholandi. Ekspertlar fikri: Soha mutaxassislari bilan suhbatlar asosida amaliy tajriba va mavjud muammolar aniqlab olindi. Toshkentdagi bir qator OTM va ilmiy tadqiqot institutlari olimlari, shuningde