Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
JADIDLAR HARAKATI: MA’RIFAT VA TARAQQIYOT SARI INTILISH
Alimbabayev Abrorjon Rafikovich (Fargʻona viloyati Rishton tuman 1-son Politexnikumi tarix fani o‘qituvchisi)
Международный журнал научных исследователей · 11 · 2025
Аннотация
Mazkur maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistonda vujudga kelgan jadidchilik harakati, uning vatanparvarlik, ma’rifatparvarlik va ijtimoiy uyg‘onishdagi roli yoritiladi. Jadidlarning o‘z davridagi yangicha qarashlari, ilm-fan va ta’lim sohasida olib borgan islohotlari, milliy o‘zlikni saqlab qolish va taraqqiyot sari intilish yo‘lida tutgan o‘rni tahlil etiladi. Shuningdek, maqolada jadidchilik merosining bugungi zamon yoshlari uchun qanday ibrat manbai bo‘lishi mumkinligi ochib beriladi. Harakat vakillarining faoliyati tarixiy asoslar bilan yoritilib, ularning bugungi ta’lim tizimi va jamiyat hayotidagi dolzarbligi ko‘rsatilgan. Kalit so‘zlar: jadidchilik harakati, ma’rifatparvarlik, Turkiston, ta’lim islohotlari, milliy uyg‘onish, o‘zlikni anglash, zamonaviylik, tarixiymeros, jadidlar, yoshlar tarbiyasi. Insoniyat taraqqiyotining har bir bosqichi jamiyatning ilm-fan, ta’lim-tarbiya va ma’naviy hayotidagi o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Ayniqsa, xalqning taraqqiy etishi, jahon hamjamiyatida o‘z o‘rniga ega bo‘lishi uning aqliy, madaniy va ijtimoiy salohiyatiga bevosita bog‘liq. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida O‘rta Osiyoda aynan shunday o‘zgarishlar uchun zamin yaratuvchi jadidchilikharakati yuzaga keldi. Bu harakat tarix sahnasiga xalqning ongi, tafakkuri va ijtimoiy hayotini yangilash maqsadida chiqqan yangi avlod ziyolilarning faoliyati natijasidir. Jadidlar – bu millatni jaholat va qoloqlikdan olib chiqib, ma’rifat va taraqqiyot sari boshlashni o‘z oldiga maqsad qilgan ilg‘or fikrli, zamonaviy tafakkur egasi bo‘lgan ziyolilardir. Ular o‘z davrida o‘zgarishga qarshilik ko‘rsatgan kuchlarga, mustamlakachilik siyosatiga va eskicha ta’lim uslublariga qarshi kurashib, milliy uyg‘onish va intellektual yuksalish yo‘lida fidoyilik ko‘rsatganlar. Bu harakat nafaqat tarixiy voqelik, balki hozirgi yosh avlod uchun ibrat maktabi, ilmga, taraqqiyotga, vatanparvarlikka eltuvchi yo‘ldir. Ayniqsa, bugungi globallashuv va texnologik taraqqiyot davrida politexnikumlarda tahsil olayotgan 16–18 yoshli o‘quvchilar uchun jadidlar merosi muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki jadidlar xalqni savodsizlikdan chiqarish, kasb-hunar egallash, zamonaviy ilm-fan asoslarini o‘rgatish orqali jamiyatni taraqqiy ettirishni o‘z oldilariga vazifa qilib qo‘ygan edilar. Ularning bu yo‘ldagi harakati, sa’y-harakatlari va g‘oyalari bugungi ta’lim tizimi bilan uyg‘unlashadi. Jadidchilik harakatining tarixiy zaminlari. XIX asr oxiriga kelib, O‘rta Osiyoning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy holati og‘ir edi. Xalq orasida savodsizlik keng tarqalgan, ta’lim eski usullar asosida olib borilgan, zamonaviy fan va texnologiyalardan bexabar edi. Bu holat asrlar davomida shakllangan yakkama-yakka diniy ta’lim tizimi bilan bog‘liq bo‘lib, bolalar madrasalarda ko‘pincha tushunmasdan matn yodlash, diniy matnlarni o‘rganish bilan cheklanib qolgan edilar. Bu orqada qolganlik holatidan chiqish uchun jadid ziyolilar: Rossiya va Yevropada yuz berayotgan taraqqiyotdan saboq oldilar, Sharqdagi uyg‘onish harakatlari (masalan, Usmonlilar imperiyasidagi islohotlar, Eron konstitutsiyaviy harakati)ni o‘rgandilar, O‘zxalqining rivojlanishiga zamonaviy yondashuv zarurligini angladilar. 399 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue2,May 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Jadidchilik harakati o‘zining keng qamrovli ishlari bilan ijtimoiy hayotning bir necha jabhalarini qamrab oldi. Yangi usul maktablari va ta’lim islohoti. Jadidlar maktab tizimini yangilashga harakat qildilar. An’anaviy madrasalarga qarshi chiqmagan holda, ularni to‘ldiruvchi, zamonaviy fanlarga asoslangan yangi usul (usuli jadid) maktablarini tashkil etdilar. Bu maktablarda o‘qish va yozish bilan bir qatorda, arifmetika, geografiya, tabiiy fanlar, tarix, rus va turkiy tillar o‘qitilgan. O‘qitish vizual metodlarga, ya’ni taxtacha, xarita, kitob va rasmli darsliklarga asoslangan bo‘lib, o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirishga xizmat qilgan. Matbuot va adabiyot orqali xalq ongini uyg‘otish. Jadid ziyolilari milliy matbuotni rivojlantirishga katta hissa qo‘shdilar. Ular tomonidan “Taraqqiy”, “Shuhrat”, “Sadoyi Turkiston”, “Hurriyat” kabi gazetalar nashr qilinib, xalqni yangiliklardan boxabar qilish, siyosiy vama’rifiy ongini oshirishgaxizmat qilgan. Ma’rifatparvar dramatik asarlar, maqolalar va she’riy asarlar orqali jamiyatdagi muammolar yoritilgan. Masalan, Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” asari johillik oqibatlarini tanqid qiladi. O‘zbek adabiyotining modern bosqichi aynan jadidlar tomonidan boshlab berilgan. Cholpon,Fitrat, Qodiriy asarlarida erkinlik,bilim, ijtimoiyadolat g‘oyalari ilgari surilgan. Ijtimoiy va s
Доказательный фрагмент
«Mazkur maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistonda vujudga kelgan jadidchilik harakati, uning vatanparvarlik, ma’rifatparvarlik va ijtimoiy uyg‘onishdagi roli yoritiladi.»
Образец извлечения
Демо-превьюMazkur maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistonda vujudga kelgan jadidchilik harakati, uning vatanparvarlik, ma’rifatparvarlik va ijtimoiy uyg‘onishdagi roli yoritiladi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- ma’rifatparvarlik, tarixiy meros, jadidlar, Turkiston, zamonaviylik, yoshlar tarbiyasi., milliy uyg‘onish, o‘zlikni anglash, jadidchilik harakati, ta’lim islohotlari
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025