TRANSMILLIY KOMPANIYALAR SHAKLLANTIRISHNING ILMIY ASOSLARI

Аннотация

This scientific work analyzes the role and significance of transnational corporations (TNCs) in the modern international economic and political system. The work covers the stages of formation and development of the concept of a multinational corporation, as well as its international legal status. The main focus is on analyzing the activities of multinational corporations not only as an economic force but also as a global actor with political influence. This research is aimed at a deep study of the theoretical foundations and practical aspects of the activities of multinational corporations. The work examines various conceptual approaches to the role of TNCs, based on Dunning's "eclectic paradigm," New Institutional Theory, and liberal approaches. At the same time, the functions of multinational corporations in modern global governance, their interaction with states, cooperation with international organizations, and participation in political decision-making are highlighted. 209 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue2,May 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Keywords:Transnational corporations, International relations, Globalization, International business,corporate governance, soft power factor, international economic system. Bugungi zamonaviy sharoitda transmilliy korporatsiyalar xalqaro munosabatlar rivojlanishining juda muhim tendentsiyasi bo'lib, xalqaro spektrda "ko'p millatli kompaniya" atamasi bilan ham qo'llaniladi. Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda transmilliy korporatsiyalar va transmilliy kompaniyalarni tavsiflovchi yoki belgilovchi ko'plab atamalar mavjud. «Transmilliy korporatsiya» tushunchasi birinchi marta 1960 yilda amerikalik iqtisodchi D.Lilinthal tomonidan qo'llanilgan bo'lib, u nafaqat qabul qiluvchi davlatni, balki qonunlar va urf-odatlar asosida faoliyat yurituvchi boshqa mamlakatlarni ham shu tarzda belgilashni taklif qilgan.1 Ushbu ta'rif transmilliy korporatsiyalar ishtirokchilarining tashkiliy va tarkibiy ta'riflarining xususiyatlarini o'z ichiga olmaydi, lekin uni bir qancha mamlakatlarda faoliyat yurituvchi kompaniya sifatida tavsiflaydi. Hatto "ko'pmillatli kompaniya" tushunchasining o'zi ham bir holatda kompaniyalarning ko'p millatli mulkchilik tuzilmasini, ikkinchisida esa iqtisodiy faoliyatni geografik kenglik bo'yicha taqsimlashni ta'kidlaydi. "Transmilliy kompaniya" atamasi kompaniyaning har qanday davlatdan mustaqilligini ta'kidlash uchun ishlatiladi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining tahliliy materiallarida bir vaqtning o'zida "transmilliy korporatsiya" va "ko'p millatli korxona" atamalarining mazmuni G.M. Velyaminov fikriga ko’ra, TMK – bu umumiy xususiyatlarga ega bo'lgan turli mamlakatlarning mustaqil kompaniyalari uyushmasi bo’lsa M.M.Boguslavskiyning so'zlariga ko'ra, iqtisodiy birlikka erishish, ularning egalarining manfaatlariga mos keladigan huquqiy tuzilmalarning xilma-xilligi tufayli yuzaga keladi.2 Oddiy kompaniyalardan farqli o'laroq, TMK strategiyasi xorijiy bo'linmalar faoliyatini muvofiqlashtiruvchi bosh kompaniya tomonidan shakllantiriladi. V.G.Ermolayevning fikricha, transmilliy korporatsiyalar turli mamlakatlardagi turli yuridik shaxslar va tarkibiy boʻlinmalarning markazlashgan boshqaruvi va avtonomiyasining kombinatsiyasi bilan tavsiflanadi. Darhaqiqat, xalqaro kompaniyalar ham o'zlarining prototiplarini O'rta asrlarda shakillantirgan. Bunday tashkilotlarga 1119 yilda Muqaddas zaminda asos solingan Templarordeni misol bo'la oladi. Bu o'sha davrning yirik tijorat tuzilmasiga aylangan o'ziga xos ruhiy-ritsarlik birodarligi edi. Bu orden yirik yer egaliklarini nazorat qildi, oʻz valyutasini zarb qildi va Yevropaning eng yirik qarz beruvchisiga aylandi, hatto qirollarga hamqarzlar berdi. O'sha davrdagi muvaffaqiyatli xalqaro tashkilotning yana birmisoli 1367 yilda Shimoliy Evropaning savdo shaharlarini birlashtirgan Ganza ligasi edi. 15-asr boshlariga kelib u 160 ta shahar va 3000 ta aholi punktlarini oʻz ichiga olgan. Savdogarlarning bu ittifoqi nafaqat qudratli iqtisodiy kuchga, balki Yevropa davlatlarining ichki va chegaralaridan tashqaridagi ishlariga faol aralashadigan nufuzli siyosiy oʻyinchiga ham aylandi. Transmilliy korporatsiyalar (TMK) tarixi 17-asrga borib taqaladi, oʻshanda kompaniyalar mustamlaka hududlarida xomashyo qazib olish va oʻzlashtirish bilan faol shugʻullana boshlagan. Bu vaqtda eng yirik korporatsiyalardan biri Gollandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasi bo'lib, u mustamlakalarni yaratish va o'z valyutasini chiqarish huquqi tufayli iqtisodiyotga katta ta'sir ko'rsatdi. TMK rivojlanishining keyingi bosqichi jahon urushlari orasidagi davr bo'lib, 300 ga yaqin jahon darajasidagi kompaniyalar pa