SARALASH ALGORITMLARI

Аннотация

This article examines the main types of sorting algorithms, their operating principles, and efficiency. The advantages and disadvantages of each algorithm are analyzed, along with their applicability to various problems. A comparative analysis of time and space complexity is also provided, with practical examples inC++ programming language. Keywords: Sorting algorithm, Data sorting, Bubble sort, Insertion sort, Quick sort, Merge sort, Algorithm complexity, C++ programming, Data structure, Efficiency, Analysis, Software solution. Ma’lumotlar bilan ishlashda ularni tartibga solish muhim o‘rin tutadi. Har qanday ma’lumotlar bazasida yoki dasturiy ta’minotda ma’lumotlar to‘g‘ri tartibda joylashishi qidiruv jarayonlarini tezlashtiradi va tizim samaradorligini oshiradi. Shu sababli, saralash (tartiblash) algoritmlari informatikada eng ko‘p qo‘llaniladigan muhim vositalardan biridir. Bugungi kunda saralash algoritmlarining turli xil turlari mavjud bo‘lib, ularning har biri ma’lum holatlarda samarali natijaberadi. 601 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Ma’lumotlarni tartiblash ehtiyoji dasturiy ta’minotlarda tez-tez uchraydi. Ayniqsa foydalanuvchiga qulay interfeys yaratishda yoki ma’lumotlar ustida tezkor izlash, tahlil va hisobot tayyorlash kabi vazifalarda saralash algoritmlarining roli beqiyosdir. Har bir algoritm o‘zining tuzilishi, ishlash prinsipi va samaradorligi bilan farq qiladi. Ular orasida eng sodda va ko‘po‘rgatiladigan usullardan biri bu—BubbleSort,ya’nipufakcha saralash algoritmidir. Bubble Sort algoritmi juda sodda mantiqqa ega: massiv ichidagi ketma-ket elementlar birin-ketin solishtiriladi va agar ular noto‘g‘ri tartibda bo‘lsa, joyi almashtiriladi. Bu jarayon butun massiv bo‘ylab takrorlanadi va har yurishda eng katta qiymat massiv oxiriga “pufakchadek” ko‘tariladi. Bu hodisa algoritmga o‘ziga xos nom — pufakcha saralash — berilishiga sabab bo‘lgan. Masalan, 5 ta elementdan iborat massivda, birinchi yurishda eng katta element oxirgi pozitsiyaga chiqadi, ikkinchi yurishda undan keyingi eng katta qiymat so‘nggi-1 pozitsiyaga, vahokazo. Bu algoritmning soddaligi uni dasturlashni endi o‘rganayotganlar uchun juda qulay qiladi. Unda rekursiya, murakkab ma’lumotlar tuzilmalari yoki yondosh algoritmlar mavjud emas. Shu bois, Bubble Sort ko‘pinchaalgoritmika fanini o‘rganishda boshlang‘ich nuqtasifatida ishlatiladi. Biroq, bu algoritmning samaradorligi unchalik yuqori emas: uning vaqt murakkabligi O(n2)O(n^2)O(n2) bo‘lib, bu har bir element boshqa barcha elementlar bilan taqqoslanishini anglatadi. Bu esa ma’lumotlarhajmiortgan sari jarayonning keskin sekinlashishiga olib keladi. Ayniqsa real vaqt tizimlari yoki katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlaydigan platformalarda Bubble Sortning qo‘llanishi maqsadga muvofiq emas. Shu sababli, u ko‘proq o‘quv jarayonlarida, kichik va oldindan saralangan massivlar ustida ishlov berish kerak bo‘lganda qo‘llaniladi. Ba’zi optimallashtirilgan versiyalarida esa, agar bir yurishda birorta ham almashish ro‘y bermasa, algoritm saralashni tugatadi, bu esa kamida biroz tezlikni oshirishga yordam beradi. Bubble Sort algoritmi hech qanday qo‘shimcha xotira sarflamaydi, ya’ni in-place saralash algoritmi hisoblanadi. Bu xususiyati tufayli ba’zi xotiraga cheklov qo‘yilgan tizimlarda uni ishlatish maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin. Algoritm stabil hisoblanadi — ya’ni teng qiymatga ega bo‘lgan elementlar saralashdan keyin ham o‘z o‘rnini saqlab qoladi. Bu esa ayrim hollarda — masalan, yozuvlar sanasiga qarab saralash, lekin nomlar tartibini saqlab qolish kerak bo‘lganda —muhim ahamiyat kasb etadi. Umuman olganda, Bubble Sort — bu sodda, tushunarli, lekin samaradorligi past algoritm bo‘lib, uni asosiy saralash algoritmlaridan biri sifatida o‘rganish, keyinchalik samaraliroq algoritmlarning mantiqiy asoslarini anglashda yordam beradi. Keyingi bo‘limlarda biz boshqa algoritmlar — masalan, Insertion Sort, Merge Sort va Quick Sort — larni ham ko‘rib chiqamiz vaularni Bubble Sort bilan taqqoslaymiz. Saralash algoritmlari orasida yana bir mashhur va nisbatan samaraliroq usul bu — Insertion Sort, ya’ni qo‘yish orqali saralashdir. Bu algoritm insonning kartalarni tartiblashdagi tabiiy harakatiga juda o‘xshaydi: har bir yangi karta mavjud tartiblangan qism ichida to‘g‘ri joyiga joylashtiriladi. Xuddi shunday, Insertion Sort ham massivning har bir elementini bosqichma-bosqich tartiblangan qismgaqo‘shibboradi. Algoritm quyidagicha ishlaydi: dastlab massivning birinchi elementi saralangan deb olinadi. Keyin ikkinchi element olinadi va birinchi element bilan solishtiriladi. Agar kerak bo‘lsa, u joyiga qo‘yila