XORAZMDA TEATR SOHASINING VUJUDGA KELISH SHART-SHAROITLARI

Аннотация

В статье анализируется процесс зарождения театрального искусства в Хорезме. Kalitso’zlar: Xorazmdateatr sanʼati ,qoʻgʻirchoq teatrlari, professional teatrlar, bolalar teatrlari, musiqaliteatrlar. Key words: Theatrical art of Khorezm, puppet theatres, professional theatres, children's theatres, musical theatres. Ключевые слова: Театральное искусство Хорезма, кукольные театры, профессиональные театры,детскиетеатры,музыкальные театры. Teatrshunos E.О‘rinovning “Bugungi о‘zbek teatri” nomli risolasida ham mavzuga doir qator maqolalarni uchratish mumkin. Muallif uzoq yillar Madaniyat vazirligi va uning tizimidagi tashkilotl arda samarali mehnat qilgani, madaniyat boshqaruvida kо‘p yillik tajribaga ega bо‘lgani bois ijtimoiy-madaniy jarayonlarda teatr san’atining tutgan о‘rnini amaliy va nazariy jihatdan puxta о‘rgangan. Xususan, kitobdan targ‘ibiy -ma’rifiy xarakterga ega bо‘lgan bir qator maqol alar о‘rin olgan bо‘lib, ularda istiqlol davri milliy teatrimizda yuz bergan badiiy-g‘oyaviy о‘zgarishlar: dramaturgiya, rejissura va aktyorlik san’atidagi tendensiyalar, repertuar muammosi, turli festival va anjumanl arlarning madaniy aloqalarni mustahkamlashdagi о‘rni tahlil qilinadi. Jumladan, muallif festivallarning ijtimoiy–madaniy ahamiyati haqida shunday yozadi: “Mustaqillik yillarida О‘zbekistonda tez -tez teatr san’ati xalqaro festivallari о‘tkazila boshlanganligi san’ atkorlarimiz uchun yaxshi tajriba almashish, о‘zaro ijodiy, dо‘stlik aloqalarini mustahkamlash omili bо‘lsa, tomoshabi nlar uchun boshqa xalqlar san’ati bilan va shu orqali ularning hayoti, о‘ziga xos urf -odatlari, an’analari bilan tanishish imkoniyatidir”1 Darhaqiqat, mamlakatimizda о‘tkazilgan turli mahalliy va xalqaro teatr festivallari millatlar о‘rtasida dо‘stlik-birodarlik, baynalminal g‘oyalarni targ‘ib qilishga xizmat qildi va bu hodisalarni ham ijtimoiy-madaniy jarayonlarning sahna san’atiga ta’siri sifatida baholash mumkin. 1О‘rinovE.Bugungiо‘zbekteatri.–Toshkent,2014–B.15. 654 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Tarixan Xorazm mintaqasi Oʻrta Osiyo madaniyatining eng qadimiy markazlaridan biri hisoblanadi. Uning boy tarixi, madaniy merosi vasanʼat anʼanalari butun dunyo eʼtiborini tortadi. Xorazmda teatr sanʼatining vujudga kelishi va rivojlanishi ham oʻziga xos shart-sharoitlar asosida yuz bergan. Bu jarayonni tushunish uchun mintaqaning tarixiy, ijtimoiy, madaniy va geografik jihatlarini chuqur oʻrganish lozim. Xorazm mintaqasi oʻzining boy madaniy merosi, tarixiy anʼanalari va ijodiy salohiyati bilan ajralib turadi. Bu mintaqada teatr sanʼati turli shakl va turlarda rivojlanib kelgan. Xorazmda teatr turlarini tushunish uchun ularning tarixiy ildizlarini, rivojlanishbosqichlarini va zamonaviy shakllarini chuquroʻrganish lozim. Xalq teatrlari Xorazm madaniyatining eng qadimiy shakllaridan biri hisoblanadi. Bu teatrlar xalq ogʻzaki ijodi, marosimlar va anʼanalar asosida shakllangan. Xalq teatrlari odatda qishloqmaydonlarida, xalq yigʻinlarida yoki bayramlarda namoyish etilgan. Masxarabozlik Xorazmda eng mashhur xalq teatr turlaridan biri boʻlib, u komik va satirik spektakllar orqali jamiyatdagi kamchiliklarni fosh qilishga qaratilgan. Masxarabozlar turli qiyofalar, kiyimlar va dialoglar orqali tomoshabinlarni kuldirish va ularni fikr yuritishga undashgan. Bu teatr turi xalq orasida katta mashhuriyatga ega boʻlib, ayniqsa, bayramlar va yigʻinlardakoʻpnamoyish etilgan. Qoʻgʻirchoq teatrlari Xorazmda bolalar va kattalar uchun ham mashhur boʻlgan. Bu teatrlar turli qoʻgʻirchoqlar yordamida sahnalashtirilgan spektakllarni oʻz ichiga oladi. Qoʻgʻirchoq teatrlari odatda ertaklar, afsonalar va xalq hikoyalari asosida yaratilgan. Bu teatrturi bolalarni maʼnaviy vaaxloqiy jihatdan tarbiyalashda muhim roloʻynagan. Xorazm mintaqasi qadim zamonlardan buyon savdo, madaniyat vailm-fan markazi boʻlib kelgan. Amudaryo va Sirdaryo daryolari oraligʻida joylashgan bu hudud oʻzining unumdor tuproqlari, suv resurslari va strategik joylashuvi tufayli turli davrlarda koʻplab madaniyatlar uchun markaz boʻlgan. Xorazmda teatr sanʼatining paydo boʻlishi ham aynan shu boy madaniy muhitning natijasidir. Qadimgi Xorazmda turli marosimlar, bayramlar va diniy tadbirlar oʻtkazilgan. Bu tadbirlarda musiqiy, raqs va teatr elementlari keng qoʻllanilgan. Masalan, qadimgi Xorazm xalqlari tabiatga sigʻinish, quyosh va oy marosimlari, hosil bayramlari kabi tadbirlarni oʻtkazishgan. Bu marosimlarda qahramonlar, afsonaviy personajlar va turli syujetlar asosida sahnalashtirilgan voqealar boʻlgan. Bu esa teatr sanʼatining dastlabki shakllaridan biri hisoblanadi. Xorazmda teatr sanʼatining riv