YADRO FIZIKASINING MEDITSINADAGI O’RNI

Аннотация

Ushbu maqolada yadro fizikasining tibbiyotdagi axamiyati taxlil qilinadi. Yadro tehnologiyalari tashhis va davolash jarayonlarini takomillashtirishda muxim o’rin tutadi. Radioizotoplarni qo’llash, pozitron-emissiya tomografiyasi (PET), nur terapiyasi kabi usullar tibbiyotda samarali qo’laniladi. Maqolada mazkur texnologiyalarning afzalliklari va kelajakdagi rivojlanishistiqbollari muxokamaqilinadi. Kalit so’zlar:yadro fizikasi, tibbiyot, radioizotoplar, nur terapiyasi, pozitron-emissiya tomografiyasi (PET), diagnostika, davolash, radionuklidlar Yadroviy tibbiyot – nisbatan yosh soha bo‘lib, uning tarixi 60 yildan biroz oshadi. Umumiy ma’noda, uni quyidagicha ta’riflash mumkin: "Yadroviy tibbiyot – fundamental va amaliy tibbiyot sohasi bo‘lib, unda inson a’zolari va tizimlaridagi turli kasalliklarni, jumladan, kardiologik, onkologik va boshqa kasalliklarni tashxislash va davolash maqsadida barqaror va radioaktiv nuklidlar mustaqil ravishda yoki ularni o‘z ichiga olgan turli preparatlar va mahsulotlarshaklidaqo‘llaniladi." Yadroviy tibbiyot jadal rivojlanayotgan tibbiy texnologiyalardan foydalanadi, ular kasalliklarning boshlanishini hali a’zolar va metastazlar shikastlanmasidan, balki alohida hujayralar va to‘qimalar darajasida aniqlash imkonini beradi. Bunday texnologiyalarga yadroviy, gen-injeneriya, bio-va nanoteknologiyalarkiradi. Ushbu nashrda "yadroviy tibbiyot" tushunchasi yuqori texnologiyali tibbiyot sohasi sifatida qaraladi. Unda kasalliklarni tashxislash va davolash maqsadida radionuklidlar hamda turli xil nurlanish turlari qo‘llaniladi, jumladan:  Radionuklid diagnostika usullari, jumladan, bir fotonli emission kompyuter tomografiyasi (BFEKT) va pozitron-emission tomografiya (PET); shuningdek, radionuklidlardan foydalanmaydigan tomografik usullar, ya’ni kompyuter tomografiyasi (KT)va magnit-rezonans tomografiyasi (MRT).  Radionuklidvanur terapiyasi (NT).  Radiofarmatsevtik preparatlar ishlab chiqarish texnologiyasi. 708 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X  Radionuklidlar va nur terapiyasi uchun zaryadlangan zarralar tezlatgichlaridan foydalanish.  Tomografiyada tasvirlarni olish va saqlash, nur terapiyasini rejalashtirish va boshqa hisob-kitoblaruchun kompyuter texnologiyalarini qo‘llash. Birfotonli emission kompyuter tomografiyasi Umuman olganda, tomografiya – bu ob'ektning ichki tuzilishini buzmasdan uch o‘lchamli tadqiqqilish usulidir. Bir fotonli emission kompyuter tomografiyasi (BFEKT) tarixi 1958-yilda boshlangan. O‘sha yili Kaliforniya universiteti (Berkli) olimi X. Anger gamma-kamera – tadqiq qilinayotgan ob’ekt tarkibidagi gamma-manbalar taqsimotining ikki o‘lchovli tasvirini olish uchun mo‘ljallangan asbobni ixtiro qildi. BFEKT tasvir olish uchun gamma-kvantlarni chiqaruvchi radionuklidlardan foydalanadi. Radionuklidlar radiofarmatsevtik preparatlar tarkibiga kiradi (qarang: "Texnologiyalar" bo‘limi) va ular bemor a’zolari hamda to‘qimalarida biologik xususiyatlari va moddalar almashinuvining (metabolizm)o‘ziga xosligiga qarab turlichato‘planadi. Ko‘pgina holatlarda diagnostika uchun radiofarmatsevtik preparatlar tomir ichiga yuboriladi. Shundan so‘ng, bemorning tekshirilayotgan sohasi metabolizmiga bog‘liq holda, darhol yoki ma’lum vaqt o‘tgach BFEKTtekshiruvi amalga oshiriladi. Dastlab, BFEKT uchun radionuklidlar asosan yadro reaktorlari yordamida olinardi. Keyinchalik tibbiy radionuklidlarni zaryadlangan zarrachalar tezlatgichlarida olish tendensiyasi barqarortus oldi. Bugungi kunda BFEKT uchun eng ko‘pishlatiladigan radionuklidlar quyidagilar:  99mTc(texnetsiy-99m)  201Tl(talliy-201)  123I(yod-123)  131I(yod-131)  111In (indiy-111)  67Ga(galliy-67) Shulardan 99mTc va 131I reaktor radionuklidlaridir. 99mTc barcha diagnostik testlarning 85% ida ishlatiladi va "yadroviy tibbiyotning ishchi oti" deb ataladi. Rossiyada radionuklid terapiyada asosan 131Iishlatiladi. BFEKTskaneri tuzilishi 709 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Bugungi kunda BFEKT skanerlarining tashqi ko‘rinishi sezilarli darajada o‘zgargan (1-rasm). Uikkitaharakatlanuvchi blokdan iborat: 1. Detektorlash tizimi – u bitta, ikkita, uchta yoki undan ortiq gamma-kameralar dan iborat bo‘lib,tomografik tasvirolishuchun ularbemor atrofida aylan