ONA TILI DARSLARIDA O‘QUVCHILARNING LEKSIK KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISHNING INTERFAOL METODLARI

Аннотация

Mazkur maqolada ona tili darslarida o‘quvchilarning leksik kompetensiyasini rivojlantirishda interfaol metodlarning ahamiyati yoritilgan. Ayniqsa, “aqliy hujum” va “ajurli arra” metodlarining samarali qo‘llanilishi orqali o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish imkoniyatlari ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zlar:leksik kompetensiya, interfaol metodlar, aqliy hujum, ajurli arra, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, onatili, so‘zboyligi, o‘quvchi faolligi Ona tili darslarida o'quvchilarning leksik kompetensiyasini rivojlantirish juda muhim. Interfaol metodlar o'quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi, bu esa ularning so'z boyligini o'zlashtirishva qo'llash jarayonini yanada samarali qiladi. O‘qitish jarayonida, pedagogik texnologiyalar talablari asosida ifoda etilgan, o‘quv maksadlariga erishiladi. Ilmiy-texnik taraqqiyot jadallashgan davrda o‘qitish samaradorligi, asosan, o‘quvchining o‘qitish jarayonidagi o‘rni, pedagogning unga bo‘lgan munosabatiga bog‘lik bo‘ladi. Bu yerda o‘qitish texnologiyasining ikki turini ajratib ko‘rsatish mumkin: avtoritar va shaxsga yo‘naltirilgan. Avtoritar texnologiyada, pedagog yagona sub’yekt sifatda namoyon bo‘ladi, o‘quvchilar esafakatgina «ob’yekt»vazifasini bajaradi xolos. Bunda o‘quvchining tashabbusi va mustaqilligi yo‘qoladi, o‘qitish majburiy tarzda amalga oshiriladi. Odatdagi an’anaviy o‘qitish, avtoritar texnologiyaga taalluqlidir. Bunda, avvalo Ya.A.Komenskiy tomonidan ifoda etilgan, didaktika tamoyillariga asoslangan o‘qitishning «guruh - dars» tizimida tashkil etish nazarda tutiladi. Hanuzgacha dunyoda eng ko‘p tarqalgan o‘qitishning «guruh –dars» tizimi hisoblanadi, u quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi: - yoshi va tayorgarlik darajasi tahminan bir xil bo‘lgan o‘quvchilar guruhni (sinfni) tashkil etadi; - guruh ( sinf, oqim) yagona o‘quv reja, yagona o‘quv dasturlar va yagona mashg‘ulotlar jadvali bilan shug‘illanadi; - mashg‘ulotlarning asosiy birligi dars bo‘lib, u bitta fanning bitta mavzusiga bag‘ishlanadi va o‘qituvchi tomonidan boshqariladi; - o‘quv kitoblari asosan uy ishlari uchun qo’llaniladi. An’anaviy o‘qitish asosan bilim, kunikma va malakalarni o‘zlashtirishga qaratilgan bo‘lib, shaxsning rivojlanishini ko‘zda tutmaydi. An’anaviy o‘qitish asosini, Ya.A.Komenskiy tomonidan tuzilgan pedagogika tamoyillari tashkil etadi: 595 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X - ilmiylik; - tabiatga monandlik (o‘qitish rivojlanish bilanbelgilanadi vashakllanmaydi); - uzviylik va tizimlilik; - o‘zlashtiruvchanlik “ma’lumdan noma’lumga, soddadanmurakkabga”; - mustahkamlash “takrorlash”; - onglilik vafaollik; - nazariyaning amaliyot bilan bog‘liqligi; - yoshi va individual xususiyatlarini hissobga olish. Keskin yuksalish davrigacha (XX asrning birinchi yarmigacha), fan, texnika va texnologiyalar rivoji evolyusion, past sur’atlarda amalga osharedi. Shuning uchun ketma-ket keluvchi avlodlarning rivojlanish darajasi deyarli farq qilmas edi. Bunday sharoitlarda Ya.A.Komenskiyning o‘qitishning avtoritar texnologiyasi, an’anaviy «guruh –dars» tizimi dunyoga keldi. Shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalar insonning aqliy qobiliyatlarini ochishiga xizmat qiladi. Individual yondashuvning zamonaviy yangi talqiniquyidagilardan iborat: -o‘rtacha o‘quvchiga yo‘naltirishdan voz kechish; -shaxsning yaxshi xislatlariniizlash; -shaxs rivojlanishining individual dasturlarini tuzish. Shaxsiy yondashishda birinchi navbatda quyidagilar zarur bo‘ladi: - har bir o‘quvchi qiyofasida noyob shaxsni ko‘rish, uni hurmat qilish, tushunish, qabul qilish, unga ishonish. Pedagogda barcha o‘quvchilar iste’dodli degan ishonch bulishi kerak. - shaxsga, yutuqni maqullovchi, qo‘llab-quvvatlovchi, xayrixoh vaziyatlar yaratish, ya’nio‘qish, qoniqish va xursandchilikni olib kelish kerak. - byevosita majburlashga yo‘l ko‘ymaslik, qoloqlikka va boshqa kamchiliklarga urg‘ubermaslik, uningnafsoniyatiga tegmaslik. - pedagogik jarayonda, o‘quvchilarga o‘z qobiliyatlarini ruyobga chiqarishga imkoniyat yaratishva ko‘maklashish. Oliy o‘rta maxsus va kasbiy ta’lim tizimi uchun, o‘qitishning shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalariga quyidagilarni kiritish mumkin: 596 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X -ishbilarmonlik o‘yinlari; -muammoli o‘qitish; -tab