REZBALI BIRIKMALARNI TASVIRIY SAN'AT VA MUHANDISLIK GRAFIKASI TA'LIM SOXASIDA TUTGAN O'RNI VA AHAMIYATI

Аннотация

In the article, the main role in creating detachable joints is played by fastening details. Fastening details include the following details: bolts, studs, screws, screws, dowels, pins, cotter pins.Detachable jointsare created using thesefastening details. Key words: separating joints, connecting parts, bolts, studs, screws, screws, dowels, pins, cotter pins. Ajraluvchi birikmalar mavzusi mashinasozlik chizmachiligida talabani dastlabki yig'ish chizmalarini tuzishga o'rgatuvchi material hisoblanadi. Mashina mexanizmlari, turli moslamalarni tarkibida uchraydigan har xil birikmalarni sozlash, ta'mirlash, yangisiga almashtirishga to'g'ri keladi. Agar birikma tarkibidagi detallarni bir-biridan ajratish jarayonida ularning sifati buzilmasa, yaroqsiz holatga kelib qolmasa, detallar hamda birikmadan yana qayta foydalanish mumkin bo'lsa, uholda bunday birikmalar ajraluvchi birikma deyiladi. Ajraluvchi birikmalarni hosil qilishda asosiy o'rinni biriktirish detallari egallaydi. Biriktirish detallariga esa quyidagi detallar kiradi: boltlar, shpilkalar, vintlar, shuruplar, shponkalar, shtiftlar, shplintlar. Ushbu biriktirish detallari yordamidaajraluvchi birikmalarhosil qilinadi.1-tasvir Ajraladigan birikmalardan eng keng tarqalgani rezbali birikmalardir. Ularga boltli, shpilkali, va vintli biri kmalar kiradi. Bu birikmalarning detallari-boltlar, vintlar, shplkalar, gayka va shaybalarstandartda belgilangan ma'lum shakl, o'lcham va shartli belgilarga ega. Bu belgilardan foydalanib, standartlar jadvallaridan mahkamlash detallarining o'lchamlarini topish mumkin. Uning qanday qilinishishponkalarni tanlash vaboltnichizish misolidako'rsatiladi. 606 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Ajraluvchi birikmalarning turlari ham biriktirishdetallari nomi bilan ataladi. Ular quyidagilar: Rezbali birikmalar, boltli birikmalar, shpilkali birikmalar, vintli birikmalar, shuruplibirikmalar, fitingli (truba rezbali)birikmalar. 1-tasvir Mashinasozlikdarezbalar beshturdan iboratbo'ladi: 1.Metrik rezba. 2.Trapetsiyasimon rezba. 3.Dyumli rezba. 4.Trubarezba. 5.Tirgakli rezba. 2-tasvir. 2-tasvir 607 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Boltli birikmada biriktiriluchi (ikki va undan ortiq) detallar bolt, gayka va shaybalar yordamida o'zaro biriktiriladi. Quyida boltli birikmaning yaqqol tasviri va ortogonal proyeksiyasi ko'rsatilgan. Boltli birikmalaro'zining mustahkamligi bilan ajralib turadi. Ajraladiganbirikmalar vaularning turlari 3-tasvir. Boltli birikma. Bunday birikmadetallari - bolt,gayka vashayba 3-rasmda ko'rsatilgan. Odatda, boltlar, gaykalar,shaybalar, shpilka va vintlarni maxsus zavodlar metall buyumlari zavodlari tayyorlaydi. Bu zavodlar barcha korxonalarni shunday detallar bilan ta'minlaydi. Shuning uchun mahkamlash detallarining tasvirini asosan yig'ish chizmalarida ko'rish mumkin, chizmalardaularboshqa detallar bilan biriktirilgan holdako'rsatiladi. Yig'ish chizmalarida boltli, shpilkaliva vintlibirikmalar nisbiy o'lchamlar bilan chiziladi. Yig'ish chizmalarida mahkamlash detallarining o'lchamlari qo'yilmaydi. Birikmaga qanday bolt va shpilka kirganligini qanday bilish mumkin? Bu haqdaga zarur ma'lumotlar yig'ish chizmalarida spetsifikatsiya yoziladigan belgilarda bo'ladi. Bolt bir uchida rezba, ikkinchi uchida kallak bo'lgan sterjendan iborat. Bolt rezbasiga gayka burab, biriktiriladigan detallar bolt kallagi bilan gayka orasiga qisiladi, ba'zan gayka tagiga shayba-markazidasilindrikteshik bo'lgan disk qo'yiladi. Soddalashtirish quyidagilardan iborat. Bolt va gaykalarning olti yoqli va kvadrat kataklardagi, shuningdek, sterjendagi faskalar tasvirlanmaydi. Biriktiriladigan detallardagi bolt sterjeni bilan teshikorasidagi zazorniko'rsatmaslikka yo'l qo'yiladi. Gayka va shaybani tasvirlashda ko'rinmaydigan kontur chiziqlari chizilmasligiga e'tibor beramiz. Agar kesuvchi tekislik boltlarning o'qi bo'ylab o'tgan bo'lsa, yig'ish chizmasida boltlar kesmasdan ko'rsatiladi. Gayka va shaybalar ham kesmasdan tasvirlanadi. Gayka va bolt kallagini chizishda oltiburchaklikning tomoni rezbaning tashqi diametriga teng qilib olinadi. Shuning uchun bosh tasvirda gaykaning o'rta yog'i bilan bolt kallagini cheklovchi vertikal chiziqlar bolt sterjenini ifodalovchi chiziqlarusti