ANTROPONIMLARNING YASALISH SHAKLLARI

Аннотация

This article provides information on the formation of names by various suffixes, the formation oftwo words and thepronunciation of names. Keywords:Anthroponym, name, person, tradition,value, suffix, phrase. Islomda har bir narsa go‘zal va ozoda bo‘lishi, agar biron ish bajarilsa, u mukammal tarzda amalga oshirilishi targ‘ib qilinadi. Chaqaloq tugʻilganda, ota-onasi va yaqinlari tomonidan ism qoʻyiladi. Ism esa butun umr shu bolaning yashashida shu ism bilan atalishiga xizmat qiladi. Agar ism qoʻyilgach, bu taqdiriga ham bogʻliq boʻlib qoladi desalar ishongan boʻlar edim. Chunki, mening ismim ham hozirgi kunimga qadar oʻz maʼnosi ila xizmat qilayabdi. Ismim Adiba. Adiba ismining maʼnosi esa yozuvchi, shoira va olima qiz, chiroyli qiz degan maʼnolarni bildirar ekan. Ona tili va sheʼriyatga qiziqishim bois, hozirgi kunga qadar sheʼriyat kechalaridan bir qator yutuqlarni qoʻlga kiritdim, kitoblarimni chiqartirdim, Oliy taʼlim muassasasi talabasi ham boʻldim. Insonlar ham farzandlariga ism qoʻyishayotganda maʼlum pallada, vaziyatda yoki udumlar, bayramlar, kimgadir oʻxshatish maʼnosida qoʻyishadi. Masalan, yurtimizdan Amir Temur, Alisher Navoiy, Mirzo Ulugʻbek singari buyuk allomalarimiz chiqishgan. Xalqimiz esa farzandlarining shu allomalarimizdek qoʻrqmas, ilmli, maʼrifatli va ziyoli boʻlsin deyaTemur, Temurmalik, Alisher, Ulugʻbek ismlarinioʻgʻilfarzandlariga qoʻyishadi. Bir qancha huquqiy munosabatlarda ham ismning o‘z ahamiyati bor. Oʻzbekiston Respublikasi konstitutsiyasining 69-moddasi bolaning ism olish huquqini belgilaydi. Bu huquq bolaning shaxsiy huquqi doirasi hisoblanib, bu orqali bola mualliflik va oila huquqiga ega bo‘lish imkoniyatini beradi. Demak, ota-onaning farzandi oldidagi asosiy burchlaridan biri unga to‘g’ri vachiroyli ism qo‘yish e’tirofli mas’uliyatdir. Alloh taolo ko‘plab turdagi maxluqotlarini yaratib, ular ichida faqat inson zotinigina mukarram –hurmatli, e’zozli qildi. Avvalo,insonga aql yuritish, o‘ylash, fikrlash, so‘zlash imkoni berildi. Qolaversa, boshqa jihatlarga ko‘ra odam bolasi barcha yaratilgan jonli va jonsiz narsalardan afzaldir. Shuningdek, xilqat jihatidan ham inson mavjudot va maxluqotlarning eng go‘zali va chiroylisidir. Shunday ekan, kishining badani va tashqi 623 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X ko‘rinishi go‘zal bo‘lishi bilan birga, uning xulqi, odobi va ismi ham chiroyli, ko‘rkam va ma’nodorbo‘lishi lozim. Sahih hadislarning birida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Albatta Alloh Go‘zaldirva go‘zallikniyaxshi ko‘radi”,deganlar. Islomda har bir narsa go‘zal va ozoda bo‘lishi, agar biron ish bajarilsa, u mukammal tarzda amalga oshirilishi targ‘ib qilinadi. Farzand dunyoga kelgach, unga chiroyli ism qo‘yish otaning eng muhim vazifalaridandir. Zero, ism kishi hayoti davomida unga har jihatdan ta’sir qilishi bor haqiqat. Bu narsa tarixdan, xususan, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam va sahobalar tarixidan ma’lum va mashhurdir. Masalan, Hudaybiyada Nabiy sollallohu alayhi va sallam Sahl ibn Amrning kelayotganini ko‘rib: “Alloh ishingizni yengillashtiradiganga o‘xshaydi”, deganlari shunga dalolat qiladi. Oʻzbek tili lugʻat boyligining katta qismini insonlarga qoʻyilgan maxsus nomlar tashkil qiladi. Kishilarning atoqli otlari fanda antroponimlar deyiladi. Antroponimlar tuzulishi, kelib chiqishi jihatidan turli xil shakllarga egaboʻladi. Ushbu kurs ishida antroponimlarning yasalish shakllari, qoʻshma uslubda yasalishi, antropokomponentli va antropoformantli ismlar, ismlarning qoʻyilishi va vujudga kelishida urf- odat, xalq madaniyati va dinning ahamiyati, ot, sifat, son va feʼl soʻz turkumidan yasalgan ismlar haqidatoʻxtalib oʻtilgan. Ism vazifasida qo‘llanuvchi so‘z onomastika ixtiyorida ba‘zi qo‘shimchalar, yordamchi shakllar va boshqa elementlarni qabul qiladi. So‘zning ism sifatida funksional imkoniyatlari ham kengayadi. Masalan, Bobonor, Bozorgul, Anorgul, Jumamurod, Jumagul singari qo‘shma ismlar ham antroponimlik doirasida yasalgan va atoqli otlarga xos leksemalardir.1 Shaxs nomlari ham boshqa leksik birliklar singari o‘zining umumiy va xususiy belgilari bilan bir leksik sistemagabirlashadi. Hozirgi o‘zbek tilida atoqli otlarning miqdori va qo‘llanish darajasi kundan- kunga ko‘payib bormoqda. Antroponimlarning komponent-sistem, funksional-struktur tahlili shuni ko‘rsatadiki, “Sulton, Qora, Eson , Xo‘ja” kabi so‘zlar mustaqil antroponim holatida ham, ikki komponentli qo‘shma antroponimlarning tarkibiy qismi holatida ham kelishi mumkin. Ular shaxs nomlarini yasash jarayonida qo‘shma ot oxirida ham, boshida ham kela oladi. Masalan, Sultonbek, Beksulton, Qoraboy, Es