VIRTUAL OLAMDA MANIPULYATIV TA’SIR JARAYONLARI

Аннотация

В статье философски анализируется процесс манипуляции в современном виртуальном мире. Виртуализация общества оказывает сильное влияние на человеческое мышление. По мере развития цифровых технологий механизмы манипуляции становятся всё более сложными. Виртуальный мир формируется как особая область мышления и оказывает влияниенаморальную,социальную иполитическую жизньчеловека. Ключевые слова: виртуальный мир, технологии, манипуляция, визуальное, психология, информация. Jamiyatimizda texnologiyalar jadal rivojlanmoqda va kompyuter, telefonlar hayotimizning ajralmas qismiga aylanib ulgurgan. Internetning afzalliklari barchamizga ma’lum, ba’zi insonlar undan nafaqat ma’lumot qidirish, balki haqiqatlardan qochib virtual olamga sho‘ng‘ish uchun ham foydalanmoqdalar. "Virtual" tushunchasining aniqlanishi tarixiy jihatdan chuqur ildizlarga ega. Qadimgi Rim tafakkuri qadimgi yunonlar dunyo haqida deyarli hamma narsani aytib bo‘lgan bir davrda shakllangan. Tsitseron, Plutarx va boshqa lotin tilidagi faylasuflar o‘z mulohazalarida "virtus" tushunchasidan substansial (asosiy mohiyat) sifatida faol foydalanganlar. Tarixiy nuqtai nazardan, “virtual” atamasi tabiatdagi biror jarayonning amalda mavjud, asosiy, ammo hali nomlanmagan boshlanishiniifodalash uchun ishlatilgan. Bugungi kunda jamiyatning turli sohalarida yuz berayotgan chuqur o‘zgarishlar jamiyat hayotining har tomonlama raqamlashtirilishi bilan bog‘liqdir. Global tarmoq texnologiyalarining paydo bo‘lishi va faol rivojlanishi insoniyat tarixida oldin kuzatilmagan yangi ijtimoiy-madaniy makonni – virtual makonni shakllantirdi. “Virtual borliq” atamasini ilk bor o‘tgan asrning 70- 548 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X yillarida Massachusets texnologiya instituti xodimi Jeron Lener ishlatgan1 bo‘lsa-da, “muomalaga amerikalik kinematografchilar tomonidan kiritilgan. Ular muayyan sabablarga ko‘ra, tabiiy yo‘l bilan amalga oshirib bo‘lmaydigan xayoliy imkoniyatlarni belgili grafik shaklda amalga oshirish mumkinligi haqidagi kinolentani shu nom bilan chiqarganlar”. Bugungi kunda insonlar nafaqat axborot qidiradi, balki faoliyat yuritadi, shaxslararo va guruhlararo aloqalarni olib boradi, u yoki bu shaklda jamiyat hayotida ishtirok etadi. Ushbu virtual makonda manipulyatsiya vositalarining paydo bo‘lishi esa alohida qiziqish uyg‘otadi, chunki ular har kuni nafaqat shaxsiy tanlovlarga, balki butun ijtimoiy guruhlar vajamiyatga ta’sirko‘rsatmoqda. Virtual makon — bu insoniy ongda mavjud bo‘lgan, real dunyo bilan bog‘langan, lekin o‘z qonun-qoidalariga ega bo‘lgan kommunikativ va axborot maydonidir. Bu makon orqali insonning ongiga axborot ta’siri vositasida o‘zgarish kiritish imkoniyati kengaymoqda. Inson endi shunchaki atrof-muhitni qayta qurish emas, balki o‘z qonunlari asosida harakat qiladigan, o‘ziga bo‘ysunadigan butun bir yangi olam — virtual olam — yaratish qobiliyatiga egadir. Bu olam inson aqli va fantaziyasi mahsulidir. Endilikda faqat tahlil va sintez emas, balki intuitsiya, ilhom, noformal yondashuvlar ham tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda — ayniqsa, noaniq yoki noto‘g‘ri shakllangan masalalarni hal qilishda. Dasturchi tomonidan yaratilayotgan virtual haqiqat endi shunchaki tashqi dunyoning modeli emas. U muayyan qonuniyatlarga asoslangan, lekin rivojlanish jarayonida o‘z “hayotini” quruvchi, qisman o‘z-o‘zini takrorlay oluvchi bir tizimga aylanmoqda. Bu tizimga ma’lumotlar faqat insondan emas, balki uni o‘rab turgan muhitdan — “birinchi” (tabiiy) va “ikkinchi” (inson tomonidanyaratilgan) tabiat obyektlaridan ham kelib tushishi mumkin. Virtual olam, voqelikni taqlid qiluvchi kompyuter tomonidan yaratilgan muhitning ildizlari kompyuter fanlari, simulyatsiya va o'yinlar sohalarida mavjud. U 1960-yillarda kompyuter grafikasi va interaktiv simulyatsiya boʻyicha dastlabki tajribalar bilan kontseptsiya sifatida paydo boʻlgan. O'nlab yillar davomida texnologiyadagi yutuqlar, xususan, hisoblash quvvati va grafiklarni ko'rsatishda virtual olamni murakkab va immersiv tajribaga aylantirdi. Bundan tashqari, virtual dunyo ta'lim va ta'lim uchun muhim vositaga aylandi. Virtual simulyatsiyalar o'quvchilarga real stsenariylarda qatnashish va xavfsiz va boshqariladigan muhitda amaliy ko'nikmalarga ega bo'lish imkonini beradi. Tibbiyot, aviatsiya va harbiy tayyorgarlik kabi sohalar virtual haqiqatni o'rganish natijalarini yaxshilash va real amaliyot bilan bog'liq xavflarni kamaytirish vositasisifatidaqabul qiladi. Manipulyatsiya — bu ongli ravishda boshqa odamning ongiga, qaror qabul qilishiga yoki xatti- harakatiga yashirin ta’sir ko‘rsatish jarayonidir (Shostrom, 1974)2. Virtual olam bu