Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
АЛИШЕР НАВОИЙНИНГ ФОРСИЙ ИЖОДИ ФИТРАТ НАЗДИДА
МуртазаевБабаназар Хурамович
Международный журнал научных исследователей · 11 · 2026
Аннотация
The article provides a detailed analysis of Alisher Navoi's Persian odes and the tradition of tatubbu', the status of this phenomenon in literary literature, and the specific features of the tradition. In this regard, the observations of Abdurauf Fitrat, one of the modern scholars, are particularly noteworthy. The odes included in Faniy's collection "Sittai zaruriya" (Seven Necessities)and his thoughts ontheircreation are presented. Key words: Ode, tradition, composition, poem, verse, verse, thought, conclusion, peculiarity, harmony, thought, commonality, life, land, time, interpretation. Аннотация: В статье дается комплексный анализ персидских од Алишера Навои и традиции татубу, статуса этого явления в литературных произведениях, а также особенностей данной традиции. В этой связи среди современных ученых особенно примечательны наблюдения Абдурауфа Фитрата. Приводятся оды из сборника Фони «Ситтайзарурийя» (Семь необходимостей)иразмышления об их создании. Ключевые слова: Ключевые слова: Ода, традиция, композиция, поэма, стих, куплет, мысль, заключение, особенность, гармония, мысль, общность, жизнь, земля, время, толкование. Абдурауф Фитрат (1886 – 1938) илмий тадқиқотларида Алишер Навоийнинг форсий меросига ҳам алоҳида эътибор қаратилади. Фитратнинг ушбу мақоласи “Навоийнинг форсий шоирлиги ҳам унинг форсий девони тўғрисида” тарзида номланиб, профессор Ҳамидулло Болтабоев нашрга тайёрлаган Фитрат икки томлигининг иккинчи томидан жой олган. Фитрат мақолалар тўпламининг иккинчи томи айни Навоийнинг форсий ижодиёти баҳсига доир мақоласи билан ибтидо топади. Аввало Фитрат баъзи тазкирачилар Алишер Навоийнинг форсий тахаллуси борасида хатоликларга йўл қўйганлигини айтиб ўтади. Абдурауф Фитрат тазкиранавислардан Ризоқулихон Ҳидоят (XIX аср)нинг форсийда битилган “Мажмаъул-фусаҳо” (Чиройли сухандонлар тўплами) асарида Навоийнинг форсий шеъриятдаги тахаллусини Фаноий деб кўрсатганини қайд этади. Фитрат бунинг хато эканлигини “Лисонут-тайр”(1499)дан мисол келтириб, Навоийнинг форсий ижоддаги тахаллуси Фонийэканинитасдиқлайди: 344 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Форсийназмичрачун сурдимқалам, Назмнинг ҳар синфини қилдимрақам. Файзетгач ул маонийдинманго, Топтибилгу назм“Фоний”динманго (–Б.5)1 Алишер Навоий ҳатто “Лисонут-тайр” достонини Фоний тахаллусида ёзган, қолаверса, форс тилидаги битилган “Муфрадот” (1485, “Рисолаи муаммо”, тўғрироғи муаммо хусусида алифбо асар) дарслигини эса Навоий тахаллусида ижод этган. Фитрат тадқиқотнингбошланғич қисмида ёзади: “Навоий энгулуғ форс шоирларининг энг машҳур, энг қийин асарларига форсийча жавоблар, назиралар ёзган. Машҳур Хисрав Деҳлавий (1253–1325)нинг: Кўсишаҳ холийу бонгиғулғулаш дардисар аст, Ҳар киқонеъшуд хушку тар,шаҳибаҳрубар аст. мазмуни: Подшоҳ ноғорасининг ичи бўшу, ғулғуласининг ҳайқириғи бош оғриғидир, кимки, ҳўл-куруққа қаноатланса,денгизваерюзининг шоҳидир (–Б.243)2 деб бошланған бир қасидаси бор, оти: “Баҳр ул-аброр”дир” (Шу манба.–Б.6). Амир Хусрав қасидаси нечундир “Баҳр ул-аброр” (Яхшилар денгизи) дейилган, етук адабиётшунос Ҳ.Болтабоев нашрини ҳозирлаган Фитрат китобининг изоҳлар қисмида бу масалага эътибор қаратиб, муносабат изҳор этади. Амир Хисрав қасидасининг номи “Дарёи аброр” (Яхшилар дарёси) экани айтилиб,юқоридаги байтнинг ўзбекчамазмуни ҳамилова этилади: “Подшаҳ ноғорасининг ичи бўшу, ғулғуласининг шовқин-сурони бошни оғритади, ҳўлу қўруққа қаноат қилган киши, сув ва қуруқлик подшоҳидир” (Шу манба.–Б.174). Амир Хусравнинг “Дарёи аброр” қасидасига Фитратнинг таъкидича: “Жомий (1414–1492)нинг унга бир назираси, ўхшатмаси бор, оти “Лужжат ул-асрор” (Сирлар денгизи) бўлиб, Хисравникигакўра кучсизроқдир”(Шуманба.–Б.6). Фитрат давом этиб ёзади: “Навоий ҳам буларға “Туҳфат ул-афкор”отли26(аслида 99)байтданиборат бирўхшатма ёзған: Оташинлаълики тожихуравонро зевараст, Аҳгаребаҳрихаёли хомпухтан дар сар аст (Шуманба.–Б.6)”. мазмуни: Подшоҳлар тожини безаган ўтли лаъл, хом хаёлни пишириш учун бошдаги бирчўғдир С.Айний (Шу манба.–Б.174). 1Фитрат.Танланганасарлар.2-жилд.Илмиймақолалар./Табдил,таржимаваизоҳларҲ.Болтабоевники.– Тошкент:Маънавият,208б. 2НавоийАлишер.Асарлар.15т.Т.14.–Т.,ҒафурҒуломномидагибадиийадабиётнашриёти,1967.–272б. 345 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X Алиш
Доказательный фрагмент
«The article provides a detailed analysis of Alisher Navoi's Persian odes and the tradition of tatubbu', the status of this phenomenon in literary literature, and the specific features of the tradition.»
Образец извлечения
Демо-превьюThe article provides a detailed analysis of Alisher Navoi's Persian odes and the tradition of tatubbu', the status of this phenomenon in literary literature, and the specific features of the tradition. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Ode, tradition, composition, poem, verse, verse, thought, conclusion, peculiarity, ҳаёт, мисра, муштараклик, хулоса, анъана, талқин., назм, шеър, фикр, уйқош, Қасида, хослик, замон, замин, татаббуъ, байт
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025