ANGLIYADA PARLAMENTNING RIVOJLANISHI

Аннотация

В данной статье анализируется становление и ранние этапы развития парламентской системы в Англии в период Средневековья. В частности, рассматривается создание документа Великой хартии вольностей 1215 года и его роль в ограничении королевской власти, парламента, созванного Симоном де Монфором в тринадцатом веке, а также создание парламента как официального института при Эдуарде I. В статье рассказывается, как парламент возник на основе баланса между обществом, политическим режимомисоциальными силамисредневековой Англии. Ключевые слова: английский парламент, Средневековье, политическая система, Великая хартия вольностей, королевская власть, феодализм, Симон де Монфор, Эдуард I, совет знати, историческое развитие парламента, королевские и дворянские отношения, конституционнаямонархия,политическая историяАнглии. ANNOTATION. This article analyzes the stages of the formation and early development of the parliamentary system during the medieval period in England. In particular, the creation of the Great Charter of Liberation document of 1215 and its role in restricting royal power are considered, the parliament called by Simon de Montfort in the 13th century, as well as the establishment of Parliament as an official institution under Edward I. The article covers how Parliament emerged on the basis of a balance between medieval English society, political system andsocial forces. Keywords: Parliament of England, medieval, political system, Great Charter of Liberation, royal power, feudalism, Simon de Montfort, Edward I, Council of nobles, parliamentary historical development, royal and noblerelations, constitutional monarchy, political history of England. Angliyada o‘rta asrlar davrida parlament tizimining shakllanishi, mamlakatdagi siyosiy va ijtimoiy tuzumlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar bilan bog‘liq murakkab jarayonni tashkil etdi. O‘rta asr Angliyasida siyosiy hokimiyat, asosan, qirol tomonidan amalga oshirilgan, lekin zamon o‘tishi bilan, bu hokimiyatni cheklash va jamiyatning turli qatlamlari manfaatlarini himoya qilish 370 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X zarurati yuzaga keldi. Shu sababli, parlament tizimi mamlakatning siyosiy tuzumi va ijtimoiy tuzilmasining bir qismlariga aylana boshladi. Bu jarayonning boshlanishi esa 1215-yilda qirol Jon tomonidan imzolangan Buyuk Ozodlik Xartiyasi hujjatiga borib taqaladi. Buyuk Ozodlik Xartiyasi, o‘sha davrda qirol hokimiyatini cheklashni va jamiyatdagi eng katta yer egalari, ruhoniylar va boshqa ijtimoiy guruhlarning huquqlarini himoya qilishni maqsad qilgan hujjat sifatidao‘zining tarixiyahamiyatini saqlab qolgan. Angliyada parlament tizimining shakllanishi va rivojlanishining dastlabki bosqichi sifatida Buyuk Ozodlik Xartiyasi Buyuk Ozodlik Xartiyasi hujjati o‘rta asrlar tarixida katta ahamiyatga ega bo‘ldi. 1215-yilda qirol Jon tomonidan imzolangan Buyuk Ozodlik Xartiyasi, aslida, qirol hokimiyatini cheklash va jamiyatning turli qatlamlari – ayniqsa, yer egalari va ruhoniylar – huquqlarini himoya qilishga qaratilgan hujjat edi.1 Hujjat, Angliya monarxiyasining absolut hokimiyatiga qarshi birinchi huquqiy to‘siq sifatida tarixga kirgan va siyosiy tizimda yangi yondashuvlarni yaratgan. Buyuk Ozodlik Xartiyasi, asosan, qirolning ixtiyorida bo‘lgan yerlarni va boyliklarni boshqarishdagi haq-huquqlarni jamiyatdagi yirik yer egalari – baronlar va diniy liderlar – bilan kelishilgan holda belgilab berdi. Bunda, qirolning siyosiy va iqtisodiy faoliyatlarini tartibga soluvchi bir qator me’yorlar kiritildi. Hujjat, ayniqsa, qirolni qonunlardan chetga chiqmaslikka majbur qilgan va uning barcha qarorlari jamiyatning huquqiy me’yorlari bilan mos kelishi kerakligini ta’kidlagan. Bu hujjat birinchi marta monarxiya tomonidan kuch ishlatishdan avval jamiyatning boshqa qatlamlari bilan maslahatlashish zarurligini ko‘rsatdi. Buyuk Ozodlik Xartiyasi ning huquqiy muhimligi shundaki, u qirolni, shuningdek, boshqa ijtimoiy guruhlarni o‘z huquqlaridan mahrum etishdan himoya qildi. Unga ko‘ra, qirol, har qanday qarorlarni qabul qilishdan oldin, parlament va boshqa huquqiy organlar bilan kelishuvni amalga oshirishi kerak edi. Boshqacha aytganda, qirolning hokimiyati endi bevosita xalqning yoki ularning vakillari tomonidannazorat qilinishikerak edi. Hujjatning boshqa bir muhim jihati, u shaxsiy erkinlikni himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, fuqarolarning asossiz qamalishi va yerlariga noqonuniy hujumlar qilishni ta’qiqladi. Bu, o‘z navbatida, individual huquqlarni himoya qilish va fuqarolik erkinliklarini ta’minlashga yordam berdi. Shuningdek, hujjat moliyaviy, iqtisodiy va huquqiy tizimlarni tartibga s