XALQARO HUQUQDA INSON HUQUQLARINING HIMOYASI

Аннотация

This article provides a broad coverage of international legal norms in the world community, the role of human rights in them and to what extent they are protected, as well as legal crimes committed against humanity and their results. Key words: International law, UN, ICC, Holocaust, Genocide, Council of Europe, convention, сrime. Аннотация: В данной статье дается широкое освещение международно-правовых норм в мировом сообществе, роли прав человека в них и степени их защиты, а также юридическихпреступлений,совершенныхпротивчеловечества,иих последствий. Ключевые слова: Международное право, ООН, МУС, Холокост, Геноцид, Совет Европы, соглашение,преступление. Hozirgi globallashuv davrida xalqaro huquq va inson huquqlarining ahamiyati tobora ortib bormoqda. Insonning asosiy huquqlari va erkinliklarini ta’minlash nafaqat milliy qonunchilik, balki xalqaro huquqning ham ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Davlatlar o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy munosabatlar chuqurlashgan sari, huquqiy tizimlar va xalqaro mexanizmlarning roli kuchaymoqda. Jahon hamjamiyati tomonidan yaratilgan huquqiy mexanizmlar va xalaqaro tashkilotlarning bu boradagi faoliyati insoniyatga qarshi sodir etilgan jinoyatlarning oldini olish va aybdorlarni javobgarlikka tortishga yo‘naltirilgan. Xalqaro huquq insoniyat tinchligi va xavfsizligini ta’minlash, davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solish, shuningdek, har bir insonning asosiy huquq va erkinliklarini himoya qilish uchun yaratilgan universal huquqiytizimdir. Inson huquqlari tushunchasi dastlab qadimgi yunon va rim falsafasida paydo bo‘lgan bo‘lib, keyinchalik diniy va falsafiy an’analar orqali rivojlangan. Yevropadagi Xristianlik falsafasi, ayniqsa, insonning din orqali erkinligi va sha’ni haqida ko‘plab tamoyillarni ilgari surdi. Ammo zamonaviy inson huquqlari tushunchasi XVIII asrda, ayniqsa, Fransiya va Amerika inqiloblaridan so‘ngshakllandi. XIX asrning oxiridava XX asrning boshlarida inson huquqlariga oid xalqaro tashabbuslar kuchayib, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tashkil etilganidan so‘ng, inson huquqlarini himoya qilishga bag‘ishlangan qonunlar va shartnomalar ishlab chiqildi va uning asosi 1945-yilda tuzilgan BMT Nizomi va 1948-yilda qabul qilingan “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi”ga borib taqaladi. Ushbu hujjatlar har bir insonning teng va ajralmas 282 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X huquqlarga ega ekanligini e’tirof etadi. BMTning maxsus organlari va xalqaro shartnomalar insonhuquqlarini himoya qilishuchun muximmehanizmlaryaratgan: 1.Inson huquqlari kengashi-davlatlar tomonidan inson huquqlarining buzilishiga qarshi choralar ko‘radi. 2.Xalqaro jinoyat sudi (ICC) - insoniyatga qarshi jinoyatlar, genotsid va urush jinoyatlarini tergov qilib,jinoyatchilarni jazolaydi. 3.Gumanitar huquq normalari-qurolli mojarolar paytida tinch aholining huqularini himoya qilishgaqaratilgan (masalan, Jeneva konvensiyalari). Inson huquqlarining xalqaro normalar tizimidagi o‘rni muhimdir, chunki bu normalar davlatlar va xalqaro tashkilotlar tomonidan inson huqularining buzilishiga qarshi chora- tadbirlarni belgilaydi. Xalqaro huquqiy normalarga muvofiq barcha insonlar millatidan, jinsidan yoki ijtimoiy mavqe’idan qat’i nazar bir xil huquqlarga ega. Bundan tashqari so‘z erkinligi, din erkinligi va shaxsiy hayot daxlsizligi xalqaro huquqning ajralmas qismi hisoblanadi hamda hech kim qiynoqqa solinishi, noqonuniy ravishda qamoqqa olinishi yoki o‘z huquqlaridan mahrum qilinishimumkin emas. Insoniyatga qarshi jinoyatlar va ularning natijalari. XX va XXI asrlarda insoniyatga qarshi sodir etilgan jinoyatlar xalqaro hamjamiyatning diqqat markazida bo‘lib kelmoqda. Genotsid, urush jinoyatlari va etnik tozalash kabi jinoyatlar inson huquqlari buzilishining eng og’ir shakllaridir. Bunga bir necha xil misollar keltirish mumkin, masalan, Ikkinchi jahon urushi davridagi ya’ni 1940-yillarda fashistlar Germaniyasi tomonidan amalga oshirilgan holokost ko‘plab million insonlarning hayotiga zomin bo‘ldi. Holokostda Natsist Germaniyasining yahudiylarga, romalarga, slavyanlarga va boshqa etnik guruhlarga qarshi amalga oshirgan genotsidi sababli 6 milliondan ortiq yahudiylar o‘ldirilgan. Natsistlar 1941-yildan boshlab Yevropaning turli mamlakatlarida yahudiylarni o‘ldirishga kirishgan. Holokostdan so‘ng, genotsid tushunchasi xalqaro huquqda tan olingan. Bu jinoyatlar xalqaro hamjamiyatni insoniyatga qarshi jinoyatlar uchun javobgarlik tiziminiyaratishga undadi. Natijada, 1945-yilda Nyurnberg tribunaliga asos solindi. Yana bir misol Ruandadagi genotsid(1994-yil) – bir necha oy ichida 800 ming