REFLEKSIYA VA REFLEKTIV KOMPETENSIYA TUSHUNCHALARI

Аннотация

Maqolada refleksiya va reflektiv kompetensiya tushunchalari tadqiq qilinadi. Refleksiya shaxsning oʻz faoliyati, xulq-atvori va tajribalarini tahlil qilish, ularni chuqur anglab yetish va kelajakda samaraliroq harakat qilish imkoniyatini ifodalaydi. Reflektiv kompetensiya esa refleksiya jarayonini amaliyotda qoʻllash qobiliyatini anglatadi. Maqolada J. Dewey, D. Schön, K. M. Zeichner kabi horijiy olimlar, shuningdek, A. Abduqodirov, T. N. Qodirova kabi mahalliy tadqiqotchilarning fikrlari asosida ushbu tushunchalarning pedagogik ahamiyati va ularni rivojlantirishning zaruriyati koʻrsatilgan. Reflektiv kompetensiyani rivojlantirish orqali oʻqituvchilarning kasbiy mahorati oshirilishi, dars jarayoni yaxshilanishi va oʻquvchilarning taʼlimsifati oshishi mumkinligi taʼkidlangan. Kalit soʻzlar: refleksiya, reflektiv kompetensiya, pedagogik jarayon, oʻqituvchi mahorati, tahlil qilish,kasbiy rivojlanish. Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘qituvchilarning reflektiv kompetensiyasini shakllantirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ushbu kompetensiyani chuqur tushunish uchun avvalo “refleksiya” va“reflektiv kompetensiya”tushunchalarining mohiyatini ochibberish zarur. Refleksiya va reflektiv kompetensiya tushunchalari zamonaviy pedagogika, psixologiya va boshqa ijtimoiy fanlar sohasida keng qo‘llaniladigan asosiy tushunchalardan hisoblanadi. Bu tushunchalar shaxsning o‘z faoliyati, xulq-atvori, qarashlari va tajribalarini tahlil qilish, ularni chuqur anglab yetish va kelajakda yanada samaraliroq harakat qilish imkoniyatini ifodalaydi. Refleksiya nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki kasbiy va akademik sohalarda ham muhim rol o‘ynaydi. Refleksiya tushunchasi falsafiy ildizlarga ega bo‘lib, u insonning o‘z fikrlari, his-tuyg‘ulari va harakatlarini tahlil qilish jarayonini anglatadi. J. Dewey refleksiyani “faol, izchil va chuqur fikrlash jarayoni” deb ta’riflagan. Uning fikricha, refleksiya shaxsning tajribalarini tahlil qilish orqali yangi bilim va tushunchalarga erishishga yordam beradi. Refleksiya shaxsning o‘zini o‘zi anglash, o‘z xatti-harakatlarini tushunish va ularni takomillashtirish uchun zarur bo‘lgan muhim vosita hisoblanadi. K.Rodjers (Rodgers, 2002) esa refleksiyani chuqur fikrlash va o‘z-o‘zini anglash jarayoni sifatida ko‘rib chiqadi. Unga ko‘ra, refleksiya faqatgina tajribani baholash bilan cheklanmay, balki ushbu tajribadan kelib chiqib kelajakda qanday harakat qilishni anglashga yordam beradi. A.Abduqodirov refleksiyani “shaxsning o‘z faoliyatini tahlil qilish, uning natijalarini baholash va kelajakda yanada samaraliroq harakat qilish uchun yangi strategiyalar ishlab chiqish jarayoni” deb ta’riflaydi. Uning fikricha, refleksiya shaxsning o‘zini o‘zi boshqarish va rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, M.A. Davletov (2020) refleksiyani pedagogik jarayonda muhim vosita deb hisoblaydi. Unga ko‘ra, refleksiya o‘qituvchining o‘z faoliyatini tahlil qilish, xatolarini anglash va ularni tuzatish uchun muhim metodologik asos bo‘libxizmat qiladi. Reflektiv kompetensiya tushunchasi refleksiya jarayonini amaliyotda qo‘llash qobiliyatini ifodalaydi. Bu kompetensiya shaxsning o‘z faoliyatini tahlil qilish, xatolarni aniqlash va ularni to‘g‘rilash, shuningdek, yangi bilim va ko‘nikmalarni o‘zlashtirish qobiliyatini o‘z ichiga 134 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X oladi. D. Schön reflektiv kompetensiyani “professional faoliyat davomida yuzaga keladigan muammolarni hal qilishda refleksiyani qo‘llash qobiliyati” deb ta’riflagan. Uning fikricha, reflektiv kompetensiya professional rivojlanishning asosiy omillaridan biridir. Reflektiv kompetensiya pedagogik psixologiya va ta’lim metodologiyasining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. A.K. Knyazeva (2016) reflektiv kompetensiyani o‘qituvchining o‘z faoliyatini tahlil qilish, pedagogik jarayonni takomillashtirish va o‘quvchilar bilan samarali muloqot o‘rnatish qobiliyati sifatidaizohlaydi. Shuningdek, J. Moon (1999) reflektiv kompetensiyani kognitiv jarayonlar bilan bog‘lab, uni shaxsning muammolarni tahlil qilish, xulosalar chiqarish va tajribani baholash orqali o‘zini rivojlantirish qobiliyati sifatida ko‘rsatadi. Uning fikricha, reflektiv kompetensiya zamonaviy o‘qituvchi uchun muhim bo‘lib, u o‘quvchilarning o‘z mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga ham xizmat qiladi. K.M.Zeichner reflektiv kompetensiyani “o‘qituvchilarning o‘z faoliyatini tahlil qilish, o‘quv jarayonini takomillashtirish va o‘quvchilarning ehtiyojlariga moslashish qobiliyati” deb ta’riflaydi. Uning fikricha, reflektiv kompetensiya o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishidamuhim rol o‘ynaydi. T.N.Qodirova