BOSHOQLI DON EKINLARINING UMUMIY RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI HAMDA TRITIKALE O‘SIMLIGINING SHAKLLANISHI VA O‘SISH BOSQICHLARI

Аннотация

ushbu maqolada o’lkamiz sharoitida yetishtiriladigan turli xil boshoqli don ekinlarining rivojlanish xususiyatlari hamda yetilish jarayonlari haqida batafsil malumot berilgan. Undan tashqari maqolada boshoqli don ekinlaridan biri hisoblangan tritikale o’simligining paydo bolish jarayonlari, o’sish va gullash jarayonidagi rivojlanish bosqichlari ham batafsil keltirib o’tilgan. Kalit soʻzlar: boshoqli ekinlar, dukkakli o’simliklar, arpa, bug’doy, tritikale, suli, makkajo’xori, sholi,gullash bosqichi, yetilishbosqichi, rivojlanish bosqichi, ekinlar. KIRISH. Boshoqli don ekinlari qishloq xo‘jaligida muhim o‘rin tutuvchi asosiy ekinlar guruhiga kiradi. Ushbu ekinlar butun dunyoda keng yetishtirilib, oziq-ovqat sanoati, chorvachilik va sanoat ishlab chiqarishida keng qo‘llaniladi. Bug‘doy, arpa, javdar, suli va tritikale kabi ekinlar boshoqli don ekinlariga kirib, ulardan olinadigan donlar asosiy oziq-ovqat mahsuloti sifatida ishlatiladi. Boshoqli don ekinlari nafaqat inson oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda, balki chorvachilik uchun yem-hashak sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ularning tarkibida kraxmal, oqsil, tolalar va turli xil minerallar mavjud bo‘lib, bu ularning qimmatli ozuqaviy mahsulot ekanligini ko‘rsatadi. Ushbu ekinlar turli agroekologik sharoitlarda yetishtirilishi mumkinligi sababli, ular global oziq-ovqat ta’minotitiziminingasosiy bo‘g‘inihisoblanadi. MATERIAL VA USLUBLAR. Boshoqli don ekinlari turli xil iqlim sharoitlariga moslashish xususiyatiga ega. Ular sovuqqa chidamliligi, qurg‘oqchilikka bardoshliligi va tuproq unumdorligiga bo‘lgan talablari bilan ajralib turadi. Masalan, bug‘doy mo‘tadil iqlimga moslashgan bo‘lsa, javdar sovuq iqlimsharoitidaham o‘sib rivojlanaoladi. Ozuqaviy qiymati. Ushbu ekinlar tarkibida ko‘p miqdorda kraxmal, oqsil, B guruhi vitaminlari va minerallar mavjud. Ular inson salomatligi uchun muhim bo‘lib, non va un mahsulotlari tayyorlashda asosiy xomashyo sifatida ishlatiladi. Bundan tashqari, boshoqli don ekinlaridan olingan yem mahsulotlarichorva uchun muhimoziqa Ekologik sharoiti. Ko‘pgina boshoqli ekinlar ekologik sharoitlarning o‘zgarishiga bardosh bera oladi. Masalan, suli va arpa kam unumdor tuproqlarda ham yaxshi o‘sadi. Ularning ildiz tizimi tuproqnimustahkamlash vaeroziyaning oldiniolishdaham foydali hisoblanadi. Ko’p tarmoqli foydalanish imkoniyati. Boshoqli don ekinlari nafaqat oziq-ovqat sanoatida, balki texnik va farmatsevtika sohalarida ham keng qo‘llaniladi. Masalan, bug‘doydan un, makaron, non mahsulotlari tayyorlanadi, suli esa dietik mahsulotlar va farmatsevtika sanoatida ishlatiladi. Boshoqli don ekinlari global oziq-ovqat tizimining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ularning yuqori hosildorligi, oziqaviy qiymati va ekologik chidamliligi tufayli ular qishloq xo‘jaligida keng qo‘llaniladi. Ushbu ekinlar inson va chorva uchun asosiy oziq manbai bo‘lib, ularning 136 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X to‘g‘ri yetishtirilishi va parvarishi iqtisodiy barqarorlik va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhimahamiyatga ega. NATIAJALAR VA MUHOKAMALAR. Tritikale (Triticosecale) bug‘doy va javdarni sun’iy chatishtirish natijasida olingan boshoqli don ekinidir. U o‘zida bug‘doyning yuqori hosildorlik va sifatli un berish xususiyatlarini, javdarning esa kasalliklarga chidamlilik va sovuqqa bardoshlilik xususiyatlarini mujassam etgan. Hozirgi kunda tritikale dunyoning ko‘plab mamlakatlaridao‘stirilmoqdava qishloqxo‘jaligida muhim o‘rin tutmoqda. Tritikalening o‘sishi va rivojlanishi bosqichlari boshqa boshoqli don ekinlari bilan o‘xshash bo‘lib, u asosan vegetatsiya davrining quyidagi bosqichlaridan o‘tadi: unib chiqish, rivojlanish (poyaning bo‘ycho‘zishi), gullash vadonyetilishi. 1.Unib chiqishbosqichi Tritikale urug‘lari namlik va harorat yetarli bo‘lsa, ekilganidan so‘ng 5-10 kun ichida unib chiqadi. Bu bosqichda tuproq harorati muhim ahamiyatga ega bo‘lib, optimal harorat +10...+15°C atrofida bo‘ladi. Urug‘ dastlab ildiz chiqarib, keyin unib chiqadi va tuproq yuzasiga o‘simlikning birinchi ko‘karagan novdalari chiqadi. Bubosqichda quyidagi jarayonlar yuz beradi; urug‘ning shishishi va fermentlarning faollashuvi kuzatiladi,so’ngra ildizning dastlabki rivojlanish bosqichlarini kuzatishimiz mumkin va birinchi haqiqiy barglarning hosil bo‘lishi jarayonini kuzatishimizmumkin. Unib chiqish bosqichi tritikale hosildorligiga katta ta’sir ko‘rsatadi, chunki dastlabki o‘sish yaxshi kechsa, o‘simlikning kelajakdagi rivojlanishimustahkam poydevorga ega bo‘ladi. 2.Poyaning bo‘ycho‘zishbosqichi Tritikalening poyasi ma’lum sharoitlarda tez rivojlanadi. Bu bosqichda o‘simlik fa