QARAQALPAQ ALAMOYNAQ DUWTARÍ HÁMDE BAQSÍSHÍLÍQ MEKTEPLERI

Аннотация

This article briefly discusses the Karakalpak national musical instrument "Alamunaq dutar," as well as the Karakalpak art and bakhshi schools. Key word: Olamoynoq dutor, bakhshi, school, dastan, national music, musical instrument. Alamoynaq Duwtar-Qaraqalpaq xalqınıń arasında keń taralıp, masalıq tús alıp ketken kútá kórkem, sulıw dawıslı muzıkalıq áspablardıń biri-Duwtar. Ol shıǵıp keliwi jaǵınan tariyxıy dereklerge hám kóp ǵana ilimpazlardıń eskertiwlerine qaraǵanda, qararqalpaqlar arasına Xorezm Oazisine kelgenen keyin payda bolǵan degen túsnikti eskertedi. Biraqta bunday etip qısqa juwmaq shıǵarıw haqqıyqatlıqqa tuwra kelmeydi, óytkeni ázelden-aq arfa, sıbızǵı, sırnay, qobız, shınqobız sıyaqlı áspablar keń taralıp, sonıń menen qanalas (semeystva) áspab bolǵan duwtardıń, qońsılas basqa xalıqlarda bolıp, qaraqalpaqlar arasında burın ushraspay sońǵı Xorezm dáwirinde ǵana qosıldı dew-tariyxıy shınlıqqa tuwra kelmeydi. Soń qosılǵan áspablar duwtarday bolıp tez waqıtta bekkem sińisip ketiwi qıyın, keyin qosılıp xalıqtıń muzıkalıq turmısına tolıq sińise almay júrgen áspablarǵa dáp, naǵara, h.t.b. kórsetiwge bolar edi. Duwtar qaraqalpaq xalqınıń milliy muzıkalıq saz áspabı bolıp ǵana qoymastan, ol qaraqalpaq muzıkasın rawajlandırıwda tiykarǵı rol oynaǵan áspab. Duwtar dıń xalıq turmısına sińisip ketkenligi sonshelli, onı hár bir úyden tabıwǵa boladı derlik. Sebebi joqarda aytılıp ótilgendey-aq duwtar sazları tiykarınan alǵanda eki dawıslı bolıwı jaǵınanda, duwtar sazlarınıń joqarı dárejede rawajlanıp kelgenligin kóriwge boladı. Ázelden uslayınsha xalıqtıń arasına sińisip kelmegende, birden bunday dárejege tez pát penen rawajlanıwǵa erisiwi múmkin emes edi. Duwtar sóziniń ózi parıssha duw-eki, tar-tar, yaǵnıy eki tarlı áspab degen mánini ańlatadı. Duwtar eki túrli usılda soǵılıp, birinshisi qazba-oyma duwtar, ekinshisi qurama–tilme duwtar dep júrtiledi. Qazba duwtar bolsa ádette tut, jiyde, erik aǵashınan islenedi. Qurama 3 52 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ duwtar bolsa tut qaraman, juwan sheńgel aǵashlarınan islengen bir qansha (tilme, qabırǵalar) dan, bóleklerden quralıp, olar óz ara belgili tártipte baylanıstırladı hám biriktirledi. Duwtardıń moynına qoydıń isheginen tayarlanǵan 12-perde oartılıp, xrommatikalıq qurlısta dúziledi. Retinde aytıp ótiletuǵın nárse duwtardaǵı perdeniń on eki bolıwı shártli bolmay, hárbir baqsınıń Erkine qaray kóbeytilipte, kemeytilipte ketetuǵın jaǵdaylarıda bolǵan. Máselen Orınbay baqsı duwtarına barqulla 14-15 perde baylap júrgen, onı hár namanıń uzın, qısqa keliwine baylanıslı qollanǵan. Atqarıwshılar ulıwma qaraqalpaq ádebyat, iskusstvosında yadıkeshlik hám improvizatorlıq dárejesi jaǵınan oǵada kúshli ónerpazlar bolıp esaplanadı. Olar nebir qıyın namalar, mıńlaǵan dástan qatarların yadlap alıp, uzaq-uzaq tańlarǵa sozılǵan keshelerde xalqımızǵa ruwxıy lázzet baǵıshladı. Olar aktyor joqta –aktyor, saxna joqta-saxna, solist jokta- solist wazıypasın atqarıp, muzıka kɵrkem óner mádeniyatın xalıqqa taratıwshı sheberleri boldı. Sonlıqtan xalıq óz atqarıwshıların tereń húrmetlep, olardıń atqarıwshılıq talantına tań qalıp ilahiyda káramatlı kúsh dep túsindi. Qaraqalpaq muzıka iskusstvosında ózleriniń tvorchestvosınıń baylıǵı menen ayrıqsha xalıq húrmetine iye bolǵan taraw baqsıshılıq óneri. Baqsı súyiwshilik dástanların atqarıw menen Orta Aziya hám Zavkaziya ellerinde keń taralǵan. Qaraqalpaq muzıka iskusstvosı tarawında baqsıshılıq óneri ózleriniń atqarıwshılıq jollarına qaray birqansha mekteplerge bólinedi. Filologiya ilimleriniń doktorları N.Dawqaraev, Q.Ayımbetovlar baqsıshılıq mektebin Muwsa hám Súyew mektebi dep ekige bóledi. Ilimpazlar usılayınsha atqarıwshılıqtı tiykarınan eki gruppaǵa bólip durıs islegen. Biraqta sońǵı ekspediciya dáwirindegi baqlawlarǵa qaraǵanda, baqsıshılıq keńirek etip tórt toparǵa bóliwge tuwra keledi. Bular, Aqımbet, Ǵáripniyaz, Arzı, hám Qutım mektepleri bolıp, hárqaysısı ózleriniń ayrıqsha aytıw jolına, mektebine iye. Olar ózleri dúzgen usı mekteplerinen shákirtler tayarlaǵan, soǵan ılayıq namalar dóretken. Biraq sonıda aytıp ótiw kerek, bular baslaǵan mektep tekte usılardan baslanıp, olardan burın bul joldan heshkim júrmegen degen pikir tuwılmaslıǵı kerek. Olardan burında birneshe baqsılar bul jolǵa aytıp kelgen, biraq olardıń atı házirshe tolıq málim emes. Qaraqalpaq muzıkasında ásirler boyı dawam etip kiyatırǵan atqarıwshılıq iskusstvosı dástan menen namanıń arasındaǵı baylanıstı bekkemlep keldi. Baqsılar dástanlardıń tekte qúrı mazmunın bayan etip ǵana qoymay, olar óz bayanlamasın saz benen namaǵa salıp atqaradı. Qaraqalpaq muzıkasında dástanǵa salıp aytılatuǵın namalar úlken orın iyeleydi. Sonlıqtan baqsılardıń atqarǵan “Ǵárip ashıq, Sayatxan-Hamra, Húrlıxa-Hámira, Ashıq-Nájep, Yusup- Axmet”, t.b. lirikalıq dástanları menen Nawyı, Maxtumqulı, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh, Omar, A.Dabılov, I.Yusupov hám t.b. klassiklerdiń qosıqlarına aytılǵan namaları ó