MAHSULOTLARNI VA SIFATNI BOSHQARISH TIZIMLARINI SERTIFIKATLASHTIRISHNING TASHQI IQTISODIY FAOLIYATGA TA’SIRI

Аннотация

This article analyzes the process of certifying products and quality management systems based on international standards and its impact on foreign economic activity. Certification plays an important role in facilitating export and import processes, increasing competitiveness in foreign markets, strengthening customer trust, and enhancing investment attractiveness. The article also discusses issues related to enterprise adaptation to international requirements and ensuring product quality stability through the implementation of quality system standards such as ISO 9001, ISO 22000, and others. Keywords: quality management, certification, foreign economic activity, ISO standards, export, competitiveness, international market, quality system. 3 29 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Qadimdan bir tushuncha bor - xarid paytida savdo mukammal bo‘lishi uchun uchta tomon ishtirok etishi kerak: birinchi - oluvchi (xaridor) tomon, ikkinchi - sotuvchi (tayyorlab beruvchi) tomon va uchinchi - xolis tomon. Sotuvchi tomon o‘z savdosidan, oluvchi tomon esa xaridi va savdo ob’ektining mavjud sifat ko‘rsatkichlaridan ishonch hosil qilib, qoniqish hissiga ega bo‘lsa, uchinchi tomon - o‘rtada turuvchi «xolis» savdoni adolatli bo‘lishiga yordam berib, sotilayotgan mahsulotning sifat ko‘rsatkichlariga baho bergan[1]. «Sertifikatlashtirish» tushunchasi birinchi marta Xalqaro standartlashtirish tashkiloti Kengashining sertifikatlashtirish masalalari bo‘yicha maxsus qo‘mitasi tomonidan ishlab chiqilib, uning «Standartlashtirish, sertifikatlashtirish va sinov laboratoriyalarining akkreditlash sohalaridagi asosiy atamalari va ularning qoidalari» qo‘llanmasiga kiritilgan. Sertifikatlashtirish - guvohlik berish, qayd yoki shahodat etish, ishonch bildirish ma’nolarini bildiruvchi «certifus» (lotinchadan) so‘zidan olingan bo‘lib, kerakli ishonchlilik bilan mahsulotning muayyan standartga yoki texnikaviy hujjatga muvofiqligini uchinchi, xolis va tan olingan tomon tarafidan tasdiqlaydigan faoliyatni bildiradi. Sertifikatlashtirish ishlab chiqarilayotgan va import qilinayotgan mahsulotlarning muvofiqligini tasdiqlash bo‘yicha faoliyatning eng muhim tashkil etuvchisi hisoblanadi. Milliy sertifikatlashtirish tizimida 65 dan ortiq mahsulotlarni sertifikatlashtirish bo‘yicha akkreditatsiya qilingan idoralar, 8 ta sifatni boshqarish tizimlarini sertifikatlashtirish idorasi (6- jadval), 225 ta akkreditatsiya qilingan sinov laboratoriyalari faoliyat ko‘rsatib, xalqaro ISO/IEC va EN hujjatlari bilan uyg‘unlashtirilgan 50 dan ortiq rahbariy hujjatlar va 15 dan ortiq sifatni boshqarish tizimlariga tegishli me’yoriy hujjatlar amal qilmoqda. Kengash tomonidan 2022 yilgacha respublikada standartlashtirish, sertifikatlashtirish rivojlanishining istiqbollari belgilangan va doimiy nazoratga olingan. Standartlar institutida har yili xalq xo‘jaligining 700 ga yaqin mutaxassislari 41 ixtisoslik bo‘yicha malaka oshirmoqdalar: standartlashtirish bo‘yicha ishlarini tashkil etish, standartlar va o‘lchash vositalari ustidan davlat nazorati, ekspert-auditorlarni tayyorlash, 9000 turkumli xalqaro standartlari asosidagi sifat tizimlarni joriy qilish, mahsulot va xizmatlarni sertifikatlashtirish va boshqalar. Hozirgi sharoitda tashqi mamlakatlar bilan savdoni, mamlakatlararo iqtisodiy aloqalarni, fan va texnikani rivojlanishi uchun hamda chiqarilayotgan mahsulotlarni sifatini yaxshilash, ularning raqobatdoshlik qobiliyatini oshirish uchun muntazam ravishda sinovlardan o‘tkazish ehtiyoji ortib bormoqda. ISO 8402 “Sifatni boshqarish tizimlari. Lug‘at” xalqaro standartida «mahsulot» quyidagicha ta’riflangan - «Mahsulot - faoliyat yoki jarayon natijasidir». Mahsulot moddiylashtirilgan (qism, buyum) yoki moddiylashtirilmagan (axborot, xizmat) yoki ularning o‘zaro uyg‘unlashgan birikmasi bo‘lishi mumkin. Mahsulotning yaratilishida, sotilishida, yoki iste’molida (ishlatilishida) ya’ni “xayoti davrida” namoyon bo‘ladigan xususiyatlari uning xossalaridir. “Mahsulotning sifati” - uning vazifasiga binoan muayyan ehtiyojlarni qondirishga yaroqliligini belgilaydigan xossalar majmuasidir. Mahsulotning sifati, uni tashkil etuvchi qismlarning sifati majmuasidan tashkil topadi. “Mahsulot sifatining ko‘rsatkichi” deb, mahsulot sifatiga kiruvchi xossasining miqdoriy 3 30 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ tavsifiga aytiladi. Sifat ko‘rsatkichlari quyidagi asosiy talablarga javob berishlari lozim: ular turg‘un bo‘lishi kerak; mahsulotning samarasi bo‘lishi kerak; fan va texnika yutuqlari inobatga olingan bo‘lishi kerak; muayyan vazifasiga ko‘ra ma’lum ehtiyojlarni qondirishga layoqatli bo‘lishi kerak[2]. “Mahsulotning xavfsizligi” - uning murakkab xossasi bo‘lib, inson, uning mulki, tabiat va atrof-muhit uchun zararsiz ta’sir etish miqdorini belgilaydigan ko‘rsatkichlaridir. Mahsulotning muayyan eh