FOBIYA VA QO'RQUV TUSHUNCHASIGA NAZARIY MUNOSABAT

Аннотация

This article is dedicated to examining the theoretical approaches to the concepts of phobia and fear in psychology. The study analyzed the differences between the natural adaptive function of fear and the pathological features of phobias. The article, based on modern psychological research, reveals the complex nature of phobias and fears. Keywords: phobia, fear, psychopathology, anxiety disorders, psychoanalysis, behavioral theory, cognitive approach, neurophysiology, diagnostics. Kirish. Qo'rquv va fobiya insan psixikasining eng murakkab va ko'p o'rganilgan hodisalaridan biri hisoblanadi. Bu tushunchalar psixologiya fanining deyarli barcha sohalarida - klinik psixologiya, ijtimoiy psixologiya, rivojlanish psixologiyasi va neyrofiziologiyada muhim o'rin tutadi. Qo'rquv insonning tabiiy, adaptiv emotsional reaktsiyasi bo'lsa-da, ayrim hollarda u patologik shaklga aylanib, fobiya ko'rinishida namoyon bo'lishi mumkin. Zamonaviy psixologiya va psixiatriyada fobiya tashvish buzilishlarining muhim turi sifatida e'tirof etilgan. Jahon Sog'liqni Saqlash Tashkilotining ma'lumotlariga ko'ra, turli xil fobik buzilishlar aholining 7-12% ni qamrab oladi va bu ko'rsatkich yildan-yilga ortib bormoqda. Bu holat fobiya va qo'rquv tushunchalariga chuqur nazariy yondashuvning zarurligini ko'rsatadi. Fobiya va qo'rquv tushunchalari tarixi qadim davrlardan boshlanadi. Qadimgi yunon va rim shifokorlari ham bu hodisalarni kuzatgan va tasvirlab qoldirgan. Biroq, ilmiy psixologiyaning rivojlanishi bilan bu tushunchalar yanada aniq va sistemali ko'rinishga keldi. XX asrning boshlarida Freyddan boshlab, turli psixologik maktablar o'z nazariy asoslarini yaratdilar. Hozirgi kunda fobiya va qo'rquv muammosi nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan 2 99 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ ham katta ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy hayot tempi, stress omillari, ijtimoiy o'zgarishlar va global muammolar fobik buzilishlarning tarqalishiga hissa qo'shmoqda. Shu sababli, bu tushunchalarning nazariy asoslarini tushunish zamonaviy psixologiya uchun zarurdir. Qo'rquv va fobiyaning ta'rifi va asosiy xususiyatlari. Qo'rquv - bu haqiqiy yoki tasavvur qilingan xavf yoki tahdidga nisbatan paydo bo'ladigan tabiiy emotsional reaktsiya. Bu his-tuyg'u insonning omon qolish instinktining muhim komponenti hisoblanadi va evolyutsion rivojlanish jarayonida shakllanган. Qo'rquv quyidagi asosiy xususiyatlarga ega: Adaptiv funksiya: Qo'rquv organizmni potentsial xavflardan himoya qilish uchun xizmat qiladi. U "ur yoki qoch" (fight-or- flight) reaktsiyasini faollashtiradi va organizmni tezkor harakat qilishga tayyorlaydi. Fyziologik komponent: Qo'rquv paytida yurak urishi tezlashadi, nafas olish chuqurlashadi, mushaklar taranglashadi, adrenalin ajraladi. Bu o'zgarishlar organizmga qiyinchilikka bardosh berish imkonini beradi. Kognitiv komponent: Qo'rquv xavfni baholash, uni tahlil qilish va to'g'ri qarорlarni qabul qilish jarayonlarini o'z ichiga oladi. Xulq-atvor komponenti: Qo'rquv ma'lum xulq-atvor shakllarini - qochish, yashirinish, kurashish yoki muzlab qolishni keltirib chiqaradi. Vaqtinchalik xarakter: Normal qo'rquv xavf o'tgandan keyin yo'qoladi va uzoq vaqt davomida saqlanmaydi. Fobiya - bu ma'lum obyekt, vaziyat yoki faoliyatga nisbatan haddan tashqari, oqilona bo'lmagan va doimiy qo'rquv hisoblanadi. Fobiya normal qo'rquvdan bir qator jihatlar bilan farqlanadi: Nisbatsizlik: Fobik qo'rquv haqiqiy xavf darajasiga nisbatan haddan tashqari kuchli bo'ladi. Oqilona emasligi: Shaxs o'z qo'rquvining asos-asossizligini tushunsa ham, uni nazorat qila olmaydi. Qochish xulq-atvori: Fobiya qo'rquvli obyekt yoki vaziyatdan qochishga majburlaydi. Functional buzilish: Fobiya kundalik hayot faoliyatini, ishni, ta'limni yoki ijtimoiy munosabatlarni sezilarli darajada buzadi. Doimiylik: Fobiya uzoq vaqt davomida (odatda 6 oydan ko'p) saqlanadi. Jismoniy alomatlar: Fobik obyekt bilan uchrashganda yoki u haqida o'ylaganda kuchli jismoniy simptomlar (yurak urishi, terlash, qaltirayotganlik) paydo bo'ladi. Klassik psixologik nazariyalar. Psixoanalitik yondashuv. Sigmund Freyd fobiyani birinchi bo'lib sistemali ravishda o'rganган psixologlardan biri hisoblanadi. Uning nazariyasiga ko'ra, fobiya ongsiz konfliktlarning ramziy ifodasidir. Fobiyaning psixoanalitik talqini: Freydning fikriga ko'ra, fobiya aslida boshqa, ko'pincha jinsiy yoki agressiv impulslarning siqib chiqarilgan shaklidir. Haqiqiy qo'rquv manbai ongsizga siqib chiqariladi va tashqi obyektga proyeksiya qilinadi. Struktural model: Freydning keyingi ishlarida fobiya Id (instinktlar), Ego (aql) va Superego (vijdon) orasidagi konfliktning natijasi sifatida ko'rib chiqiladi. Ego yoqimsiz impulslardan himoyalanish uchun fobiya mexanizmidan foydalanadi. Himoya mexanizmlari: Psixoanalitik nazariyada fobiya asosan proyeksiya, siqib chiqarish va almashtirish kabi himoya mexanizmlarining natijasi hisoblanadi. Little Hans holati: