KOGNITIV PSIXOLOGIYADA DIQQAT ÓZGESHELIKLERI HÁM ONIŃ TEORIYALIQ TIYKARI

Аннотация

The article analyzes psychophysiological tendencies of attention on a scientific and theoretical basis. It describes psychological aspects of attention, physiological measurements, their types, functions, connection with the nervous system, electroencephalographic rhythms, as well as differences in various mental states. T. Ribeau, P.Ya. On the theoretical basis developed by Galperin, the nature of the attention process is deeply analyzed. Attention is considered as an important factor in the development of human cognitive abilities. Key words: Attention, psychological process, physiological tendencies, spatial attention, non-spatial attention, psychophysiological theory, EEG rhythms, T. Ribot, P.Ya. Galperin, nervous system, attention, stage maintenance. 2 75 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Insannıń intellektual iskerligi natiyjeliligin támiyinleytuǵın zárúrli psixik processlerden biri bul - dıqqat bolıp tabıladı. Kognitiv psixologiya kóz qarasınan dıqqat sana hám aqıldıń oraylıq basqarıw mexanizmi retinde qaraladı. Búgingi kúnde informacion júkleme artıp baratırǵan sharayatta dıqqat processlerin úyreniw hám rawajlandırıw aktual áhmiyetke iye bolıp atır. Kognitiv psixologiyada dıqqat - bul insannıń sheklengen intellektual resurslarin belgili bir maǵlıwmatlarǵa yamasa iskerlikke sanalı tárzde báǵdarlaw procesi bolıp tabıladı. Dıqqat maǵlıwmatlardı tańlaw, qayta islew hám oǵan tiykarlanǵan halda qarar qabıllawda zárúrli rol oynaydı. Psixologiyalıq biliw procesleri arasında da diqqat áhmiyetli orin tutadi. Ol insan sanasınıń belgili bir obyektke baǵdarlanǵanlıǵın hám toplanǵanlıǵın kórsetiwshi quramalı psixikalıq jaǵday. Dıqqattıń ózine tán ózgeshelikleri, túrleri, funkciyaları, sonday-aq, onıń fiziologiyalıq hám psixologiyalıq tiykarları zamanagóy psixologiyada keń úyrenilgen. Francuz psixologi T. Ribo (1839-1916) diqqatti úzliksiz emocional procesler menen baylanıslı dep esaplaydı. Ol seziw hám erikli diqqat ortasındaǵı baylanısqa itibar qaratqan hám de dıqqattı organizmniń tek emosional emes, al fizikalıq hám fiziologiyalıq jaģdayları menen de baylanıstırgan. Bunday kỏz qaras psixofiziologiyalıq teoriya dep ataladɪ. Bunnan tısqarı, T. Ribo diqqat bárqulla organizmniń fizikalıq hám fiziologiyalıq jaģdaylarınıń ózgerisleri menen birgelikte ótiwin uqtiradi. Bunda diqqat tábiyatın túsindiriwde Ribo háreketlerge ayrıqsha orın ajıratadı. Onıń pikirinshe, diqqattıń toplanıw jaǵdayı organikalıq reakciyalar menen birgelikte diqqattı belgili dárejede uslap turıwdıń zárúr shartı sıpatında kórinetuǵın dene, bet, gewde, ayaq- qollar bólimleriniń háreketleri menen birgelikte ótedi. Qanday da bir obektte dıqqattı jámlew hám uslap qalıwǵa jumsalǵan urınıw barlıq waqıtta fiziologiyalıq tiykarǵa ie boladı. Bul jaǵdayǵa, Ribo pikirinshe, bulshıq et zorıǵıwı sáykes keledi, al dıqqattıń shalǵıwı bolsa, bulshıq et sharshawı menen baylanıslı boladı. Bunnan kelip shıǵatuǵın bolsaq, ıqtıyarlı diqqat sırı, Ribo kóz-qarası boyınsha, háreketlerdi basqarıw qábiletinen ibarat. Soniń ushin bul teoriya diqqattiń motorika teoriyası dep atalıwı tosınnan emes. Ribo teoriyasınan tısqarı, dıqqat tábiyatın izertlewge hár qıylı basqa kỏz qaraslar da bar. D.N. Uznadze pikirinshe, diqqat tikkeley meyil menen baylanısqan. Onıń kóz-qarası boyınsha, meyil dıqqat jaǵdayɪn ishten bildiredi. Meyil tásiri astında haqiyqiy qorshagan ortalıqtı ańlawda payda bolatuģın belgili bir obraz yaki tásirleniwdiń ajıralıwı júz beredi. Bul obraz yaki tásirleniw diqqat obyektine aylanadi, processtiń ózi bolsa obyektivlestiriw dep ataladi. Dıqqattıń fiziologiyalıq tiykarları, ásirese, Ch. Sherrington tárepinen anıqlanǵan hám akademik I.P. Pavlov tárepinen islep shıǵılǵan bas miy qabıǵındaǵı nerv procesleriniń indukciya nızamı tiykarında túsindiriledi. Bul nizam boyinsha, miy qabıǵınıń bir bóliminde júzege keletuģın qozģalıw basqa bólimge tormozlawshı tásir kórsetedi. Dıqqat fiziologiyalıq jaqtan organizmdegi tómendegi ózgerisler menen belgilenedi: 1. Bioximiyalıq ózgerisler: Kislorod almasıwınıń kúsheyiwi; 2. Júrek iskerligindegi ózgerisler; 3. Bulshiq et tonusınıń ózgeriwi: Ásirese moyın bulshiq etlerinde; 4. Teri-galvanik refleksler: Teriniń elektr qarsılıǵınıń kúsheyiwi; 5. Sezimlerdiń aktivlesiwi: 2 76 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Dıqqat miy aktivligi menen tikkeley baylanıslı bolıp, EEG nátiyjelerinde tómendegi ritmler arqalı sáwlelenedi: 1. Delta (1-4 Hz): Uyqı jaģdayı; 2. Teta (4-8 Hz): Emocional jaǵday; 3. Alfa (8-14 Hz): Tınıshlıq halatı; 4. Beta (14-30 Hz): Aktivlik jaģdayı; 5. Gamma (30-50 Hz): Kúshli qozģalıw jaģdayı. P. Ya. Galperin diqqatti insan psixikalıq xızmetiniń baǵdarlawshı basqıshı sıpatında talqılaydı. Dıqqat háreketti baslaw, oni ámelge asırıw hám nátiyjeni baqlaw proceslerin óz ishine aladı. Onıń teoriyasında ıqtıyarlı hám ıqtıyarsız diqqat túr