РАҲБАРНИНГ ПРОФЕССИОНАЛ ФАОЛИЯТИНИНГ ПСИХОЛОГИК ТУЗИЛИШИ ВА УНИНГ АҲАМИЯТИ

Аннотация

Мақолада профессионал фаолиятнинг психологик тузилиши, унинг шаклланиш жараёнлари ва асосий омиллари таҳлил қилинади. Фаолият тушунчаси фанлараро ёндашув доирасида кўриб чиқилиб, унинг меҳнат, иш, хулқ-атвор ва бошқа ижтимоий фаоллик турлари билан боғлиқлиги кўрсатилади. Шунингдек, мақолада профессионал ва нопрофессионал фаолиятнинг ўзаро фарқи, ҳаракат ва мақсад категориялари, мотив ҳамда унинг фаолиятга таъсири, шунингдек, профессионал маҳорат ва билимларнинг шаклланиш жараёнлари таҳлил қилинади. Калит сўзлар: Фаолият, профессионал фаолият, нопрофессионал фаолият, мотив, мақсад, ҳаракат, операция, кўникма, маҳорат, психологик тузилиш. Бошқарув ҳар доим муайян профессионал фаолият доирасида амалга оширилади. Маълумки, инсон фаолияти фаннинг ҳам ички, ҳам фанлараро тадқиқотларнинг предмети бўлиб, фаолият меҳнат ҳақидаги фанларнинг психологик мажмуида ўрганилади. Фаолият, шунингдек, мамлакат умумий психологиясининг асосий тушунчаларидан биридир, чунки инсоннинг мавжудлигини тавсифловчи тоифалар орасида у энг муҳим ўринни эгаллайди. Онг ва фаолиятнинг бирлиги тамойилини, психик жараёнларни, ҳолатларни ва хусусиятларни ўрганишда қўллаш, аввало, тушунарсиз туюлган кўплаб ҳодисаларни тушунтириш, инсон психик ривожланишининг муҳим қонуниятларини аниқлаш имконини берди. https://scientific-jl.com/ 17-to’plam 1-son Mart 2025 165 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Изоҳли ва лингвистик луғатлар, энциклопедиялардаги маълумотлар ва илмий ишларнинг таҳлили "фаолият" тушунчаси фалсафада, физиологияда, социологияда ва психологияда шаклланар экан, ўзаро кесишма ўзлартиришлар натижасида тўртта асосий: меҳнат, иш, фаолият ва хулқ- атвор каби маъноларга эга бўлганини кўрсатади. "Фаолият" атамаси биринчи марта немис классик фалсафасида қўлланилган. Кейинчалик "иш" атамасига жуда яқин бўлган меҳнат фаолияти (меҳнат) атамасини жорий этган К.Маркс уни фалсафий ва ижтимоий ривожланишга эга эканлигини тасдиқлади. Хулқ-атвор "фаолият" атамасининг эквиваленти сифатида бизнинг ижтимоий ва умумий руҳиятимизга, бир томондан, реакция тизими сифатида талқин қилинган хулқ-атвор психологиясидан ва бошқа томондан эса Ғарб социологиясидаги "ижтимоий бихевиоризм" атамаси орқали кирди (хатти- ҳаракатлар тизими). Фаолиятни эҳтиёжлардан келиб чиқадиган ҳамда ташқи дунё ва инсоннинг ўзини билиш ва ўзгартиришга қаратилган фаолликни англаш билан бошқариладиган ўзига хос инсоний фаолият сифатида белгилаш мумкин. Фаолиятда психик деб аталадиган шахснинг жараёнлари, ҳолатлари ва хусусиятларининг бутун тизими у ёки бу кўринишда шаклланади, ривожланади, намоён бўлади. Инсоннинг меҳнат фаолияти жараёнида мантиқан қарама-қарши бўлган - профессионал ва нопрофессионал фаолият турларини ажратиб кўрсатиш мумкин. Профессионал фаолият касб сифатида, яъни махсус тайёргарлик, иш тажрибаси натижасида олинган махсус назарий билимлар ва амалий кўникмаларга эга бўлган инсоннинг меҳнат фаолияти тури сифатида белгиланади. Нопрофессионал фаолият аксинча, махсус билим ва кўникмаларни талаб қилмайдиган, лекин инсон иш кучининг оддий сарфини ифодаловчи меҳнат фаолияти сифатида белгиланиши мумкин. Профессионал https://scientific-jl.com/ 17-to’plam 1-son Mart 2025 166 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari тайёргарликнинг давомийлиги ва унинг профессионаллиги профессионал ва нопрофессионал фаолият ўртасидаги фарқнинг амалий мезони бўлиши мумкин. Умуман олганда, қуйидаги самарали профессионал фаолият омилларини ажратиб кўрсатиш мумкин: 1) субъектив: - профессионал тайёргарлик даражаси; - профессионал муҳим хусусиятлар; - ходимнинг ҳолати; 2) объектив: - атроф-муҳитга боғлиқ (фаолиятни ташкил қилиш, вазиятнинг объектив шартлари, яшаш шароитлари); - аппаратга оид (иш жойини ташкил этиш, ахборот оқими, фаолиятни назорат қилиш). Профессионал фаолиятни психологик ўрганиш ҳақида гап кетганда, одатда, бу индивиднинг фаолияти ёки индивидуал фаолиятни англатади. Сўнгги йилларда амалиёт сўровларининг таъсири остида қўшма профессионал, гуруҳли, шу жумладан, жамоавий фаолият психологик тадқиқот объектига айланди. Фаолиятнинг тузилиши ҳақидаги тасаввурлар фаолият назариясининг асосини ташкил этади. Инсон фаолияти мураккаб иерархик тузилишга эга. Ҳаракат - бу фаолиятни таҳлил қилишнинг асосий бирлиги. Ҳаракат нима? У мақсадни амалга оширишга қаратилган жараёндир. Мақсад - инсон ҳаракатларининг табиати ва усулларини белгилайдиган исталаётган натижанинг тасвири. Мақсад инсоннинг ўзи томонидан шакллантирилади ва олдинга силжиш феномени ҳисобланади. Шакллантирилган мақсад муҳим профессионал фаолиятда амалга оширилади. Шу билан бирга, фаолиятнинг мураккаблиги мақсаднинг фаолият объектидан қанчалик узоқ бўлишига, шунингдек, шахснинг маблағлари (ва эгалик даражаси) га боғлиқ. https://scientific-jl.com/ 17-to’plam 1-son Mart 2025 167 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Одатда, фаолият кетма-кет амалга ошириладиган ҳаракатлар тизими сифатида амалга оширилиб, уларнинг ҳар бири мақсадга