ФИТОФАГИ (LACHNIDAE, DIASPIDIDAE) РАСШИРЕННЫХ ДЕРЕВЬЕВ И КУСТАРНИКОВ ФЕРГАНСКОЙ ДОЛИНЫ: ФАУНА И ЭКОЛОГИЯ

Аннотация

Мақолада Фарғона водийси шароитида очиқ уруғли ўсимликларда яшовчи сўрувчи ҳашаротлар эколо- гик-фаунистик жиҳатдан таҳлил этилган. Очиқ уруғли дарахт ва буталарда шираларнинг 7 тури ва қалқондорлар- нинг 2 тури учраши қайд этилган. Улардан Cinara pinicola Каlt., қалқондорлардан Carulaspis visci (Schrank, 1781) ва Carulaspis minima (Targioni–Tozzetti, 1868) турлари Фарғона водийси шароитида илк марта қайд этилган. Сўрувчи ҳашаротларнинг озуқа ўсимликларига боғланиш даражасига кўра бир поғонали озуқа спектрига эга бўлган турлар (Cinara picea, Eulachnus alticola, E.tauricus, Carulaspis minima, C.visci), икки поғонали озуқа спектрига эга бўлган турлар (Cinara tujafilina) экологик қаторига ажратилган. Cinara tujafilina, Eulachnus alticola, E.tauricus ширалари миқдор зичликларидаги мавсумий ўзгаришлар Фишернинг “Z” усули бўйича таҳлил этилиб, ишончлилик даражалари аниқланган. Ширалар ва қалқондорларнинг барча турлари биологияси ва экологик хусусиятлари бўйича ўрганишлар асосида қалқондорларнинг энтомофагларига доир махсус тадқиқотлар олиб борилган ва дастлабки натижалар олинган. Калит сўзлар: Очиқ уруғли, дарахт, бута, фитофаг, ширалар, қалқондорлар, фауна, экология, таксономия, миқдор зичлик, корреляция, Фарғона водийси. КИРИШ. Тадқиқотларнинг кўрсатишича, Ўзбе- Очиқ уруғли дарахт ва бутазорлар энто- кистон шароитида очиқ уруғли дарахт ва бу- мокомплексида ўсимлик сўрувчи ҳашаротла- таларда яшовчи ширалар ҳақида бир қатор ри вакиллари муҳим ўрин тутади. Уларнинг олимларнинг ишларида маълумотлар келти- аксарияти примитив тузилишга эга бўлган рилган. Бу йўналишда алоҳида гуруҳлар ёки ҳашаротлар саналади. Хусусан, ляхнида ои- турлар кесимида тадқиқотлар олиб борилган ласи ширалари қадимда ҳозирги очиқ уруғли бўлса-да, М.Ахмедов, М.Мансурхўжаева, А. ўсимликлар ёки уларнинг аждодида озиқлан- Хусанов, И.Зокировларнинг тадқиқотларидаги ган бўлса-да, кейинчалик минтақамиз фау- очиқ уруғлиларда яшовчи ляхниналарга оид насининг эволюцион ривожланиши жараёни- айрим маълумотларни ҳисобга олмаганда, да рўй берган ўзгаришлар туфайли оиланинг очиқ уруғли ўсимликлар ширалари алоҳида бир қанча турлари очиқ уруғли ўсимликлар тадқиқот объекти бўлмаган [1, 6, ]. Шу билан – қарағайдошлар (Pinaceae) ва арчадошлар бир қаторда, очиқ уруғли дарахт ва буталар- (Cupressaceae) билан боғлиқлиги сақланиб нинг қалқондорларини ўрганиш бир мунча че- қолган, бошқалари эса толдошлар (Salicaceae) гараланган. ва раъногулдошлар (Rosaceae) оилалари ва- Шу мақсадда очиқ уруғли ўсимликлар- килларига ихтисослашиб, бута ва дарахтлар нинг сўрувчи ҳашаротлари ривожланиши, био- энтомокопмлексида ўз ўрнини топган [17]. логияси, экологик хусусиятлари, ҳаётий цикл- Кейинги йилларда Фарғона водийсида лари, тарқалишига оид кузатишлар Фарғона ҳиёбонлар, дарахт ва бутазорларнинг кенгай- водийси ҳудудидадаги ҳиёбонлар ҳамда дала иб бориши минтақада адвентив турларнинг ҳудудларида олиб борилди. Турли экологик пайдо бўлиши ҳамда афидофаунанинг ўзга- шароитларда ўсаётган арча, туя, қрим қа- ришига сабаб бўлмоқда [4]. рағайи ва бошқа очиқ уруғли ўсимликлардаги ширалар ва қалқондорларнинг морфология- www.fdoctors.uz 16 2022 / Issue 01 / Article 04 Medical science of Uzbekistan published: 30 august 2022 си, экологиясидаги ўзгаришларга эътибор қа- ОЛИНГАН НАТИЖАЛАР ВА УЛАРНИНГ ратилди. МУҲОКАМАСИ. МАТЕРИАЛ ВА ТАДҚИҚОТ УСЛУБЛА- Тадқиқотлар давомида Фарғона водийси РИ. шароитида шираларнинг 7 тури, қалқондор- Ҳашаротлар мавсумнинг маълум бир ларнинг эса 2 тури очиқ уруғли ўсимликларда вақтларида ҳамда маршрут йўналишларда учраши ва уларни зарарлаши аниқланди. Қуй- йиғилди ва ўрганилди. Очиқ уруғли ўсимли- ида уларнинг таксономик рўйхати ва биоэко- кларнинг аксарияти йил давомида яшил бўл- логик хусусиятлари келтирилган. ганлиги туфайли, уларда ҳашаротларнинг уч- Homoptera: Lachnidae раши йилнинг барча фаслларида кузатилди. Eulachnus Guercio, 1909 авлоди Энтомологик тадқиқотлар сунъий ва табиий 1. Eulachnus alticola Borner, 1940 биоценозлардан умумий қабул қилинган ус- Тор (узкий) олигофаг. E.alticola қарағай- лублар асосида олиб борилди. Жумладан, дошларда учрайди. Фарғона водийси шаро- кокцидларнинг морфологик ва таснифий бел- итида қрим қарағайи (Pinus pallasiana), эль- гилари соҳага оид классик аниқлагич ва ката- дар қарағайи (Pinus brutia var. eldarica), оддий логлар [2] асосида ўрганилди. қарағай (Pinus sylvestris)нинг шохларида Ширалар материаллари А.К.Мордвил- тарқалиб, нинабарглар, ёш таналар ва барг ко [6], Г.Х.Шапошников [2], М.Ҳ.Аҳмедов, қўлтиқлари бўйлаб янги колонияларни ҳо- Ж.Қўшоқов, И.Зокировлар [2] таклиф этган сил қилади. Колониядаги ширалар ўта ҳара- услублар асосида йиғилди ва қайта ишлан- катчанлиги билан характерланади. Аксарият ди. Тадқиқотлар давомида ҳашаротларнинг ҳолатда улар тўқ яшил рангда учрайди. Май- юздан ортиқ намуналари йиғилди. Ўлчам ва нинг охири ҳамда сентябрь-октябрь ойлари морфометрик белгилари жиҳатдан зарур бўл- ўрталарида ширалар ўзидан жадал суюқлик ган индивидлардан лаборатория шароитида ажратади. Фарғона водийси шароитида бар-