O‘RTA MASOFAGA YUGURUVCHI O‘SMIRLARNING SPORT MASHG‘ULOTLARI JARAYONINI TAKOMILLASHTIRISH YOʻLLARI

Аннотация

This article discusses the organization and improvement of sports training for teenage athletes based on their physical capabilities. Key words: sports training, physical capabilities, physical training, middle distance, improvement. Dolzarbligi. O‘smirlik davri - bu jismoniy va fiziologik rivojlanishning eng faol bosqichidir. Shu davrda sport mashg‘ulotlarining to‘g‘ri tashkil etilishi, ayniqsa o‘rta masofaga yugurish bo‘yicha, o‘smir sportchilarning sog‘lom o‘sishi, yurak-qon tomir, nafas olish va mushak tizimining mustahkamlanishida muhim rol o‘ynaydi. Yengil atletika - “sportning malikasi” deb ataladi, va o‘rta masofa yugurish (800m - 1500m) texnika, chidamlilik va tezlikni birlashtiruvchi murakkab yo‘nalish hisoblanadi. Ushbu yo‘nalishda sportchilarning to‘g‘ri tayyorlanishi ularning natijalariga bevosita ta’sir qiladi. O‘smirlik davrida aniqlangan iste’dodli sportchilarni zamonaviy usullar asosida tayyorlash, keyinchalik ularni yuqori darajadagi musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etishlariga zamin yaratadi. Shuning uchun sport mashg‘ulotlarining ilmiy asoslangan tizimini yaratish dolzarb vazifalardan biridir. Bugungi kunda ba'zi sport maktablarida ishlatilayotgan uslubiyotlar eskirib qolgan yoki yetarli darajada zamonaviy ilmiy-tibbiy yondashuvlarga mos emas. Bu holat o‘smir sportchilarda charchoq, jarohatlar, motivatsiya yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli yangilangan, individual yondashuvga asoslangan mashg‘ulotlar tizimi zarur. O‘zbekistonda sport sohasida olib borilayotgan islohotlar jarayonida, yosh sportchilar bazasini kengaytirish va ularni professional sportga tayyorlash dolzarb masalaga aylangan. O‘rta masofa yugurish bo‘yicha salohiyatli o‘smirlarni aniqlash va samarali tayyorlash milliy sport yutuqlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu mavzu o‘smirlarning sport salohiyatini ro‘yobga chiqarish, yengil atletikani rivojlantirish, zamonaviy mashg‘ulot texnologiyalarini joriy etish va xalqaro musobaqalarda raqobatbardosh sportchilarni tayyorlash nuqtai nazaridan dolzarb hisoblanadi. 7 29 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Tadqiqot maqsadi: o‘rta masofaga yuguruvchi o‘smirlarning sport mashgʻlotlari jarayonini takomillashtirish yoʻllarini oʻrganish va tahlil qilish. Tadqiqot vazifalari: o‘rta masofaga yuguruvchi o‘smirlarning sport mashgʻlotlari jarayonini oʻrganish; o‘rta masofaga yuguruvchi o‘smirlarning sport mashgʻlotlari jarayonini takomillashtirish yoʻllarini aniqlash. Tadqiqot natijalari va ularning muhokamasi. O‘rta masofaga yuguruvchi o‘smirlarning sport mashg‘uloti jarayonini takomillashtirish yo‘llari quyidagilar: 1. Ilmiy asoslangan mashg‘ulot dasturini ishlab chiqish. Har bir o‘smirning yosh xususiyati, jismoniy holati va salomatlik darajasiga mos mashg‘ulot rejasini tuzish; Biologik yosh va psixologik tayyorgarlik darajasiga qarab yuklamalarni belgilash; Yuklama va dam olish rejimini muvozanatlashtirish (superkompensatsiya printsipi asosida). Bu yo‘l o‘quvchi-yoshlarning jismoniy va fiziologik imkoniyatlarini inobatga olgan holda shaxsiylashtirilgan yondashuvni ta’minlaydi. O‘smirlar orasida individual farqlar katta bo‘lganligi sababli, yagona reja samarali bo‘lmasligi mumkin. Ilmiy asosda tuzilgan mashg‘ulotlar yuklama va tiklanish orasidagi muvozanatni saqlaydi, bu esa jarohatlarning oldini olishda muhimdir. 2. Bosqichma-bosqich tayyorlov tizimini joriy etish. Boshlang‘ich bosqich (12-14 yosh): umumiy jismoniy tayyorgarlik, yugurish texnikasi asoslari, o‘yin shaklidagi mashg‘ulotlar; O‘rta bosqich (15-16 yosh): maxsus jismoniy tayyorgarlik, chidamlilik, tezlik-mazmunli mashqlar, yugurish rejasini o‘rgatish; Yakuniy bosqich (17-18 yosh): musobaqaviy tayyorgarlik, psixologik barqarorlikni shakllantirish, intensiv mashg‘ulotlar. Ushbu tizimda o‘smir sportchilar yoshi va tayyorgarlik darajasiga mos mashqlarni bajaradi. Bu usul ularni haddan tashqari yuklamasdan, asta-sekin yuqori natijalarga olib keladi. Chidamlilik, kuch va texnika bosqichma-bosqich shakllanadi, bu esa uzoq muddatli sport faoliyatiga zamin yaratadi. 3. Texnikani mukammallashtirish. Qadam uzunligi, qadam chastotasi, tananing holati, nafas olish usullarini to‘g‘rilash; Videoanaliz yordamida yugurish texnikasini tahlil qilish; Start, masofa davomida harakatlanish va finish texnikasini alohida o‘rganish. Texnika - yugurishda energiyani tejash va maksimal samaraga erishishning kalitidir. Ayniqsa, o‘rta masofa yugurishda nafas olish, tana og‘irligini to‘g‘ri taqsimlash va qadamlarning ritmiga rioya qilish katta ahamiyatga ega. Videoanaliz kabi zamonaviy texnologiyalar yordamida texnik xatolar aniqlanadi va tuzatiladi. 4. Zamonaviy mashg‘ulot vositalaridan foydalanish. Pulsni o‘lchovchi qurilmalar, GPS trekerlar, yengil atletika trassalari; Quruqlikda va suvda bajariladigan chidamlilik mashqlari; Iqlim sharoitlariga mos jihozlar (yugurish poyabzali, kiyim-kechak). 7 30 International scientific journal ISSN: 2181-3