ОҒИР АТЛЕТИКАЧИЛАРНИНГ ФИЗИОЛОГИЯСИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ

Аннотация

Мазкур мақолада оғир атлетика билан шуғулланувчи спортчиларнинг физиологик кўрсаткичларини ривожлантириш бўйича асосий омиллар, усуллар ва ўқув машғулотларининг таъсири таҳлил қилинади. Оғир атлетика – юқори куч ва функционал имкониятларни талаб этувчи спорт тури сифатида, спортчи организмининг барча тизимларини мувофиқ ривожлантиришни тақозо этади. Кириш. Оғир атлетика – техник жиҳатдан мураккаб ва жисмоний жиҳатдан юкламаси юқори бўлган спорт тури ҳисобланади. Бу соҳада муваффақиятга эришиш учун спортчининг нафақат куч кўрсаткичлари, балки нафас олиш, қон айланиш, асаб, эндокрин ва мушак тизимлари физиологик ҳолати ҳам юқори даражада ривожланган бўлиши керак. Шунинг учун оғир атлетикачиларнинг физиологик имкониятларини аниқ йўналишда ривожлантириш асосий вазифалардан бири ҳисобланади. Асосий қисм. 1. Куч ва энергия тизимларини ривожлантириш Оғир атлетикачи учун куч – асосий жисмоний сифат ҳисобланади. Бу сифатни шакллантиришда қуйидаги физиологик тизимлар иштирок этади: • Анаэроб-алактик энергия манбаи (АТФ–КФ тизими): оғирликни қисқа вақтда кўтаришда асосий манба. • Анаэроб-гликолитик тизим: машқлар тўпламида тез чарчашга қарши чидамлиликни таъминлайди. • Аэроб тизим: умумий барқарорлик ва машқлар орасида тикланиш учун муҳим. Машғулот турлари: • Маҳсус оғирликли машқлар (snatch, clean & jerk) • Қисқа вақтли юкламалар (≤10 сония) • Жанговар интерваллар билан ишлаш 2. Асаб тизимининг мослашуви Кучли ва самарали ҳаракатларнинг бошқарилиши марказий асаб тизими (МАТ) фаолиятига бевосита боғлиқ: • Нейромушак алоқасининг ривожланиши орқали тез ва аниқ ҳаракатлар шаклланади. • Рефлекс тезлиги – оғирлик остида мувозанат ва хавфсизликни таъминлайди. • Централ чарчоқ ва унинг олдини олиш – катта юкламаларда муваффақиятнинг калити. Машқлар: • Реакция машқлари (реакцияни текширувчи тестлар) • Қисқа, юқори интенсивли юкламалар 7 13 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ • Асаб тизими тикланиши учун 48 соат интервалдаги машғулотлар 3. Гормонал тизим ва метаболизм Оғир атлетика машғулотлари натижасида бир қатор гормонлар фаоллашади: • Тестостерон ва өсиш гормони – мушак массасини кўпайтириш ва тикланишни тезлаштиради. • Кортизол – юкламага жавоб сифатида ишлаб чиқилади, лекин унинг узоқча кўпайиши салбий таъсир қилади. • Машғулот структурасида “суперкомпенсация” принципидан фойдаланиш, гормонал мослашувни таъминлайди. 4. Кардио-респиратор тизими (нафас ва қон айланиш) Оғир атлетика кардио-нафас тизимини у қадар узоқ юкламайди, аммо: • Қон босими кучайган вақтда ортдиши мумкин, буни назорат қилиш шарт. • Қоннинг кислород билан тўйиниши ва қон айланиш самарадорлиги – тикланишни тезлаштиради. • Йўқори интенсив юкламаларда нафасни назорат қилиш техникасини ўргатиш муҳим. Хулоса. Оғир атлетикачи спортчилар учун физиологияни ривожлантириш кўп томонлама ёндашувни талаб этади. Бу жумладан, мушак кучини ошириш, асаб тизими реакциясини тезлаштириш, гормонал тизимнинг мослашувчанлигини таъминлаш ва тикланиш жараёнларини бошқаришни ўз ичига олади. Машғулот жараёнида юкламаларни мослаштириш, физиологик реакцияларни кузатиб бориш ва индивидуал ёндашув қўллаш орқали юқори спорт натижаларини қайд этиш мумкин.