BUXORO XONLIGI QONUNCHILIGI VA URF ODATLARIDA AYOLLARNING HUQUQ VA MAJBURIYATLARI

Аннотация

The article meticulously examines the fundamental rights granted to women in Islam, including the right to life, protection of honor, inheritance, ownership and disposal of property, reception of mahr (dowry), financial provision (nafaqa), consent to marriage, access to education, and participation in social and religious activities. Concurrently, it analyzes the duties of women within the family and society, such as preserving the family unit, raising children, obedience to the husband, and managing the household. Keywords: Bukhara Khanate, Islam, Sharia, property, mahr (dowry), nikah (marriage), inheritance, nafaqa (financial provision), nasab (lineage/descent). Islom dinining olamga taqdim qilgan ulkan xizmatlaridan biri insoniyat birligi va bashariyat tengligi haqidagi tasavvuridir. Avvallari insonlar turli xalqlar, qabilalar, irqlar va tabaqalarga bo‘linar edi. Ulardan ba’zilari oliy, yuqori tabaqa, boshqalari past, quyi tabaqa hisoblanardi. Mazkur tabaqalar orasidagi tafovut juda ham ulkan bo‘lib, ba’zan inson bilan hayvon, hur bilan qul va obid bilan ma’bud orasidagi tafovutga teng kelar edi. Bu yerda insoniyat birligi va bashariyat tengligi haqida hatto fikr ham yuritilmas edi. “Ey odamlar! Sizlarning Robbingiz birdir. Otangiz birdir. Hammangiz Odam Atodansiz. Odam esa tuproqdandir. Allohning huzurida mukarramrog‘ingiz taqvodorrog‘ingizdir. 6 89 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Arabning ajamdan taqvodan boshqa fazli yo‘qdir”, deyilgan1. “Ey odamlar! Sizlarni bir jondan yaratgan va undan uning juftini yaratib, ikkovlaridan ko‘plab erkagu ayollar taratgan Robbingizdan qo‘rqinglar! U bilan o‘zaro so‘rovda bo‘ladiganingiz Allohdan va qarindoshlik (aloqalarini uzish)dan qo‘rqing. Albatta, Alloh ustingizdan kuzatib turuvchidir” (“Niso” surasi, 1-oyat)2 . Buxoro xonligi qonunchiligi islom shariatiga asoslangan bo‘lib, unga ko‘ra, ayollarning huquqlari muhim ahamiyatga ega bo‘lgan va ular quyidagi tartiblar orqali belgilab qo‘yilgan: 1. Nikoh va oila huquqlari. Nikoh (nikoh shartnomasi) ayolning roziligiga asoslangan bo‘lishi shart edi. Mehr: erkak kishi ayolga mehr berishi shart bo‘lib, bu ayolning moddiy xavfsizligini ta’minlovchi huquqiy kafolat hisoblanardi. Ayol o‘z eridan shariat asosida ayrim shartlarni talab qilishi mumkin edi (masalan, boshqa xotin olmaslik). Ajrashish (taloq) huquqi erkakda bo‘lsa-da, ayol ham qoziga murojaat qilib ajrashishni so‘rashi mumkin edi, agar zo‘ravonlik yoki moddiy ta’minot bo‘lmasa. 2. Meros huquqlari. Ayollar merosdan ulush olish huquqiga ega edilar: masalan, eri vafot etsa, ayol odatda 1/8 yoki 1/4 ulush olardi (shariat qoidalariga ko‘ra). Qiz bolalar ham akasi bilan birga merosdan ulush olgan, lekin ulushi erkaklarning yarmiga teng bo‘lgan (bu shariatdagi belgilash asosida). 3. Mol-mulk huquqi. Ayol o‘z shaxsiy mol-mulkiga ega bo‘lishi va uni xohishiga ko‘ra tasarruf qilishi mumkin edi (sotish, hadya qilish, ijaraga berish). Mehr, meros yoki mehnat orqali topilgan mol-mulk uning shaxsiy mulki hisoblanardi3. 4. Sudda ishtirok etish huquqi. Ayollar qozixonaga chiqib, o‘z shikoyatini yoki da’vo arizasini berish huquqiga ega edilar. Ular guvohlik ham berishi mumkin edi, lekin ayrim moliyaviy ishlar bo‘yicha 2 ayol = 1 erkak guvohi deb hisoblangan (bu ham shariatdagi norma)4. 5. Ta’lim va diniy bilim. Shariatda ayollarga ham ilm olish farz qilingan: Buxoro xonligida ham bu muhim hisoblangan. Diniy oilalarda ayollar Qur’on o‘qish, dinni o‘rganish bilan shug‘ullanganlar, ba’zi hollarda ayollar uchun alohida maktablar yoki otinoyilar bo‘lgan. Amaliyotda bu huquqlar ba’zan ijtimoiy omillar tufayli cheklangan bo‘lishi mumkin, ammo shariat nazariyasida ayollarga yetarlicha huquq va imtiyozlar berilgan. Eng avvalo, nikoh va oila huquqlari yuzasidan ko‘riladigan masalalarga e’tibor qaratish lozim. Buxoro xonligi tarixini o‘rgangan olima Anke fon Kyugelgen Markaziy Osiyo xonliklari tarixining legitimatsiyasi asosini genealogik asoslar bilan bog‘laydi. Unga ko‘ra, nikoh munosabatlari xon saylash va hokimiyatga olib kelish masalalarida muhim vosita ekanligi ta’kidlanadi. “Abdullanoma” asarida keltirilishicha, “Chingizxon zamonida amirlar va (xonlarning) xotinlari ko‘pincha shu qo‘ng‘irot naslidan bo‘lar edi. Bu toifa hamisha uning (Chingizxonning) farzandlari va urug‘-avlodidan qiz olib, ularga qiz berar edilar. 1 Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Ислом тарихи. Биринчи китоб.−Т.: Hilol-Nashr. 2022. –Б. 338 2 www.ziyouz.com kutubxonasi. Qur’oni karim ma’nolari tarjimasi. Tarjimon va izohlar muallifi: Abdulaziz Mansur. –B.51 (−484 b.) 3 Исматова Н. Бухоро амирлигида аёл воқифала р (XIXа срнинг иккинчи ярми- XX а ср бошла ри )−Т.: Sharq, 2020. – Б. 23 4 Исломда мерос тақсимоти. Нашрга тайёрловчи: И.Нуриллоҳ.−Самарқанд: Имом Бухорий халқаро маркази нашриёти, 2018. −160 б. 6 90 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2