PYTHON DASTURLASH TILIDA RO‘YXATLAR, KORTEJLAR VA LUG‘ATLAR BILAN ISHLASH

Аннотация

Язык программирования Питон широко используется благодаря своей простоте и лёгкости в освоении. Одними из его основных структур данных являются списки, кортежи и словари. Эти структуры позволяют эффективно сохранять и обрабатывать данные. В данной статье подробно рассматриваются понятия списков, кортежей и словарей, их особенности и способы использования в программировании на языке Питон. Ключевые слова: Питон списки, кортежи, словари, структуры данных, программирование, изменяемый, индекс, пара "ключ-значение", неизменяемый, изменяемый , список Питон, кортеж, словарь, хранение данных 73-son 3–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 178 Ustozlar uchun pedagoglar.org 1.Ro'yxatlar — Python'dagi eng ko'p ishlatiladigan ma'lumot tuzilmasidir. Ro'yxat bir nechta elementlardan iborat bo'lib, ular o'zaro ajralgan vergullar bilan bir qatorda joylashadi. Ro'yxatni yaratish uchun kvadrat qavslar [] ishlatiladi. Ro'yxatdagi elementlar turli ma'lumot turlarida bo'lishi mumkin: sonlar, satrlar, booleans, hatto boshqa ro'yxatlar. Ro'yxatni yaratish: my_list = [1, 2, 3, 4, 5] Ro'yxatdagi elementlarga indekslar orqali murojaat qilinadi. Indeks 0 dan boshlanadi. print(my_list[0]) Natija: 1 print(my_list[-1]) Natija: 5 (oxirgi element) append() metodi ro'yxatning oxiriga yangi element qo'shadi. my_list.append(6) print(my_list) Natija: [1, 2, 3, 4, 5, 6] remove() metodi ro'yxatdan ma'lum bir elementni o'chiradi. my_list.remove(3) print(my_list) Natija: [1, 2, 4, 5, 6] Indeks orqali ro'yxatdagi elementni o'zgartirish mumkin. my_list[2] = 10 print(my_list) Natija: [1, 2, 10, 5, 6] Ro'yxatlar dinamik bo'lib, ular o'zgarishi mumkin . 2. Kortejlar - ro'yxatlarga o'xshash, ammo ular o'zgarmaydigan ma'lumot tuzilmasidir. Kortejlar, asosan, ma'lumotlarni o'zgarmas holatda saqlash kerak bo'lganda ishlatiladi. Kortejni yaratish uchun qavslar () ishlatiladi. Kortejni yaratish: my_tuple = (1, 2, 3, 4) Kortejdagi elementlarga ro'yxat kabi indeks orqali murojaat qilinadi. print(my_tuple[2]) Natija: 3 Kortejlar o'zgarmas bo'lgani uchun ularning elementlarini o'zgartirish mumkin emas. Quyidagi kod xato beradi: my_tuple[1] = 5 Kortejlar birlashtirilishi mumkin: new_tuple = my_tuple + (5, 6) print(new_tuple) Natija: (1, 2, 3, 4, 5, 6) Kortejlar asosan ma'lumotlar o'zgarmas bo'lishi kerak bo'lgan holatlarda ishlatiladi va ularning ishlash tezligi ro'yxatlarga qaraganda yuqoriroq bo'lishi mumkin. 73-son 3–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 179 Ustozlar uchun pedagoglar.org 3. Lug'atlar — kalit va qiymat juftliklaridan tashkil topgan ma'lumot tuzilmasidir. Bu tuzilma orqali ma'lumotlar kalitlar yordamida qidiriladi va ularga murojaat qilinadi. Lug'atni yaratish uchun qavslar {} ishlatiladi. Lug'atni yaratish: my_dict = {'name': 'John', 'age': 30, 'city': 'New York'} Kalit orqali qiymatga murojaat qilish: print(my_dict['name']) Natija: John Lug'atga yangi kalit-qiymat juftligini qo'shish mumkin. my_dict['job'] = 'Developer' print(my_dict) Natija: {'name': 'John', 'age': 30, 'city': 'New York', 'job': 'Developer'} del operatori yordamida lug'atdagi kalit-qiymat juftligini o'chirish mumkin. del my_dict['age'] print(my_dict) Natija: {'name': 'John', 'city': 'New York', 'job': 'Developer'} Lug'atdagi barcha kalitlar va qiymatlar alohida ro'yxatlarda olinishi mumkin. print(my_dict.keys()) # Kalitlar: dict_keys(['name', 'city', 'job']) print(my_dict.values()) # Qiymatlar: dict_values(['John', 'New York', 'Developer']) Lug'atlar ko'plab turli vazifalarni bajarishda, ayniqsa ma'lumotlarni tezkor qidirish va saqlashda juda foydalidir. 4. Ro'yxatlar, Kortejlar va Lug'atlarga Qarshi Solishtirish Xususiyat Ro'yxatlar Kortejlar Lug'atlar Tuzilma O'zgarmas (Mutable) O'zgarmas O'zgarmas (Immutable) Elementlar Indeks orqali Indeks orqali Kalit-qiymat juftligi murojaat murojaat Qurilishi [] () {} Foydalanish O'zgaruvchi O'zgarmas Ma'lumotlarga kalit ma'lumotlar ma'lumotlar orqali murojaat qilish Ishlash tezligi Tez (Lekin o'zgarmas Tez va samarali Juda tez qidirish emas) (O'zgarmas) (Kalit yordamida) Xulosa. Python'dagi ro'yxatlar, kortejlar va lug'atlarga oid tushunchalar ma'lumotlar tuzilmalari va ularning imkoniyatlari haqida kengroq tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Ro'yxatlar dinamik bo'lib, o'zgarishi mumkin bo'lsa, kortejlar o'zgarmas va tez ishlaydi. Lug'atlar esa kalit-qiymat asosida ma'lumotlarni tezkor saqlash va boshqarish imkonini beradi. Har bir ma'lumot tuzilmasi o'zining afzalliklari va o'ziga xos ishlash xususiyatlari bilan dasturchilarga qulaylik yaratadi. 73-son 3–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 180 Ustozlar uchun pedagoglar.org Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Lutz, M. (2013). Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media. 2. Sweigart, A. (2015). Automate the Boring Stuff with Python. No Starch Press. 3. Beazley, D., & Jones, B. K. (2013). Python Cookbook (3rd ed.). O'Reilly Media. 4. Python Software Foundation. (2024). Python Documentation — https://docs.python.org/3/ 5. Zelle, J. M. (2010). Python Programming: An Introduction to Computer Science (2nd ed.). Franklin, Beedle