GIDROKSIBENZOY KISLOTA MURAKKAB EFIRLARING OLINISHI, XOSSALARI VA AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada gidroksibenzoy kislota murakkab efirlarining kimyoviy xossalari va turli soxalarda ishlatilishi, olinish usullari va nojo’ya ta’sirlari, sanoatda, tibbiyotda qo’llanilishi haqida ma’lumot beriladi. Kalit so’zlar: salitsil kislotasi, metil salitsilat, fenil salitsilat, natriy salitsilat, asetil salitsil kislota,parabenlar,gall kislotasi. Gidroksibenzoy kislota (Oksibenzoy kislota) fenol kislotalarining tipik namoyondasidir.[1] Uch xil izomeri mavjud, gidroksil va karboksil guruhlarning benzol halqasida joylashgan o’rniga ko’ra orto,meta,para holatda bo’ladi. Orto-oksibenzoy kislota (1-karboksi,2-oksibenzol) salitsil kislota dep ataladi. Salitsil kislotani turli xil usullarda olishimiz mumkin.Kolbe Shmitt usuli bulardan biri, bunda fenoldan bir necha bosqichlar yordamida 150-180 C temperaturada va 5 atm bosimda olib boriladi.[2] Bu modda asosida olingan moddalar asosan karboksil va gidroksil guruhlar hisobiga murakkab efirlarni hosil qiladi. Salitsil kislotaning metal efiri ( metilsalitsilat) salitsil kislotaga metal spirit ta’sir ettirib olinadi: 73-son 3–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 74 Ustozlar uchun pedagoglar.org U rangsiz yoki och sariq moysimon suyuqlik boʻlib, oʻt barglarining xushboʻy hidi bor. U etanol va efirda eriydi, suvda ozgina eriydi va havo ta'sirida osongina rangi o'zgaradi. Metil orto gidroksibenzoat, shuningdek, metil salitsilat yoki metil salitsilat sifatida ham tanilgan organik birikma. U tibbiyotda yalig’lanishga qarshi, og’riq qoldiruvchi va revmatizmni davolashda ishlatiladi. Biroq, ba'zan uzoq muddatli foydalanish allergik reaktsiyalarni keltirib chiqarishi mumkin, bu terining qichishi, qizarishi va shishishiga olib kelishi mumkin.[3] Saltisil kislotaning fenil efiri ( fenilsalitsilat) oq kristall, 41-43 °C eriydi. Normal atmosfera bosimida 307 °C da qaynaydi, suvda amalda erimaydi,u etanol, dietil efir va benzol kabi ko'pgina organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Salitsil kislotasining fenil efiri salitsil kislotasini fenol bilan atsetilxlorid yoki suvsiz tionilxlorid kabi kondensatsiya qiluvchi moddalar ishtirokida esterifikatsiya qilish yo'li bilan olinadi, so'ngra mahsulot rektifikatsiya va kristallanish yo'li bilan tozalanadi. Fenilsalitsilat (salol) ichak kasalliklarni davolashda dezinfeksiyalovchi vosita sifatida ishlatiladi. Salol me’da shirasining kislotali suyuqligida juda sekin gisdrolizlanadi. Gidrolizlanish asosan ichakda sodir bo’ladi. Farmatsevtika va kosmetika sanoatida konservant sifatida. Kimyo sanoatida organik birikmalar sintezi uchun stabilizator sifatida. Organik kimyoga oid ilmiy-tadqiqot ishlarida.[4] Fenil salitsilat ingichka ichakning yallig'lanishi va undagi fermentatsiya jarayonlarini kamaytirish uchun ichkarida buyuriladi. U siydik yo'llarining yallig'lanishi (sistit, pielit, pielonefrit) uchun ishlatiladi. Kukunlar yoki spirtli eritmalar (3-5%) ko'rinishida yaralarni va oqmalarni yomon hid bilan hidlash uchun ishlatiladi.[5]Ba’zi hollarda allergik reaktsiyalar, kontakt dermatit, bronxospazm, isitma, aksirish yoki burun tiqilishi kuchayishi,ko'zning shilliq qavatida mumkin emas. Natriy salitsilat (salitsil kislotasining natriyli tuzi) xususiyatlariga ko'ra: oq kristall kukun yoki mayda kristallar,hidsiz,shirin-sho'r ta'mga ega. Suvda juda oson eriydi (1:1), spirtda eriydi (1:6). Eritmalardagi pH qiymati 6,0-7,0. 100 °C dan yuqori haroratda 30 daqiqa davomida sterilizatsiya qilinadi.Uni Kolbe-Shmitt usulida natriy fenolat va karbonat angidriddan yuqori harorat va bosimda olish mumkin.[6] 73-son 3–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 75 Ustozlar uchun pedagoglar.org Reaksiyaning mexanizmi quydagicha boradi: Tibbiyotda natriy salitsilat Isitma tushiruvchi, yallig’lanishga qarshi ishlatiladi. Natriy salitsilat keng doiradagi amaliy ahamiyatga ega u steroid bo'lmagan dori sifatida tibbiy amaliyotda keng talabga egayallig'lanishga qarshi[7] dori va uning o'rnini bosuvchi vositadir unga sezgir odamlar uchun atsetilsalitsil kislotasi ishlatilishi mumkin.[8]Nojo’ya ta’sirlari ba'zi toksiklik[9] va suvda avtooksidlanish tendentsiyasi[10], u saraton hujayralarida apoptozni keltirib chiqarishga qodir [11].Natriy salitsilat ham keratolitik va keratoplastik ta'sir ko'rsatadi.Lekin sof salitsil kislotasidan bir oz kamroq darajadagi kislota xossasini namoyon qiladi[12]. Salitsil kislota sirka kislota angidridi yoki galoid angidridi bilan reaksiyaga kirishganda gidroksil guruh bo’yicha hosilasi atsetilsalitsil kislota (aspirin) hosil bo’ladi: Asetilsalitsil kislotasi butun dunyo bo'ylab eng keng tarqalgan farmakologik dori hisoblanadi. Tabiatda bu modda tol qobig'i, apelsin, zaytun va boshqa o'simliklarda mavjud. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, bu eng xavfsiz og'riq qoldiruvchi va yallig'lanishga qarshi dorilardan biri bo'lib, ASA dan foydalanish uchun ko'rsatmalar doirasi hali ham kengayib bormoqda. Preparat gripp va o'tkir respiratorli infektsiyalar, nevralgiya, bosh og'rig'i paytida isitmali sharoitlarda va revmatik vosita sifatida keng qo'llan