MERKURIY VA VENERA SAYYORALARINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

Аннотация

Mercury and Venus – Unique Planetary Features This article thoroughly examines the unique characteristics of the two innermost planets in our Solar System – Mercury and Venus. We analyze how Mercury's close proximity to the Sun influences its surface and temperature, as well as its unusual orbital mechanics and magnetic field. Regarding Venus, we delve deeply into its specific aspects, such as its thick, toxic atmosphere and retrograde rotation. The article also discusses evidence of volcanism on both planets, their geological activity, and comparative differences from Earth. This comparative analysis clarifies the role of Mercury and Venus 73-son 3–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 100 Ustozlar uchun pedagoglar.org in the evolution of the Solar System and their significant importance for future space research. Keywords: Mercury, Venus, Planets, closest to the Sun in the Solar System. Olam yaralishi hamma osmon jismlari Yer, Quyosh Sayyoralar, Asteroit, Meteor, Meteorid, gallaktikamiz bularning barchasi bir mo’jiza va ularning har birining o’ziga xos xususiyatlari va ichki tuzilishi shakli va hokazolar bilan bir – biridan farq qilishadi. Qadimdan astronom olimlarimiz o’zlarining ilmiy ishlari tadqiqotlari va kashfiyotlari bilan astronomiya faniga o’z hissalarini qo’shishgan. Bugungi kunda haliyam kashf qilinmagan ishlar ko’pligi va koinotimizni kuzatish uchun zamonaviy asboblar mavjud. Maqola mavzusi Merkuriy va Venera sayyoralari haqida bo’lib ularning o’ziga xos xususiyatlari va bir biridan qanday farqlanishi haqidadir. Merkuriy sayyorasi: bu sayyora Quyosh sistemasidagi sakkizta sayyora ichidagi Quyoshga eng yaqin bo’lib, qadimda rimliklar uni sayohatchilarning panohi, savdo – sotiq xudosi nomi bilan Merkuriy deb atashgan. Arablar esa bu sayyorani Utorud deb atashgan. Arablar nima uchun bunday atashgan degan savol tug’ilishi mumkin. Merkuriy sayyorasini Utorud deb atashlari Merkuriyning xususiyatlari bilan bog’liq. Utorud tez harakatlanuvchan degan ma’noni bildirgan. Utorud so’zi semitik “tarada” ildizidan kelib chiqgan bo’lib, “tez harakatlanuvchan” yoki “quvib yetuvchi” degan ma’noni anglatgan. Shunday qilib “utorud”nomi Merkuriyning tezligi va Qadimiy madaniyatlarda unga berilgan ilmiy komunikativ ma’nolarni o’zida jamlagan. Merkuriy Quyosh atrofida eng tez aylanuvchan sayyora hisoblanadi. Utorudning orbitasi boshqa sayyoralarnikidan farq qilib, cho’zilchoq ellips ko’rinishidadir. Shu bois bu sayyoraning Quyoshdan uzoqligi 0,31 dan to 1,47 astronomik birlikgacha o’zgarib turadi, o’rtacha uzoqligi esa 58 million kilometrni tashkil qiladi. Merkuriyning diametri 4880 km bo’lib, uning sirtida tortishish kuchi Yernikidan 2,6 marta kam. Boshqacha aytganda, og’irligi Yerda 80kg bo’lgan odam Merkuriyda atigi 30kg chiqadi. Bu sayyora Quyosh atrofini 88 kunda to’la aylanib chiqadi. Merkuriyning sirti Po’sloqdan ichki tuzilishi esa Mantiya va Yadrodan iborat. Merkuriynin yana bir boshqa sayyoralardan farqi uining yo’ldoshi yo’q. Merkuriyga yaqin qarindosh do’st bolgan Oy tuprog’ida mikroorganizmlarning yo’qligi, iqlim sharoiti keskinligi Utorudda hayot bo’lmasligi haqida dadil aytishga to’la imkon beradi. Sayyora atmosferasi asosan geliydan tashkil topgan bo’lib, bosimi bu gazning Yer sirtidagi bosimdan 200milliard marta kamlik qiladi. Sayyora sirtidagi barcha gazlar bosimi esa Yernikidan yarim million martacha kam. Merkuriy sirtida Karbonat angidrid gazining yo’qligi ham astronom olimlarni hayron qoldirgan. 73-son 3–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 101 Ustozlar uchun pedagoglar.org 1-rasm: Merkuriy (Utorud) sayyorasi Kichik massali Merkuriy (Yer massasining 5,5 foiziga teng) sirtida bu qadar yuqori temperaturagacha (+4200 C) qizish sayyora atmosferasi asosiy qismining yo’qolishiga sabab bo’lgan deb qaraladi. Merkuriy sirtining kunduzgi o’rtacha temperaturasi +345 gradusgacha ko’tariladi va kechasi -180 gradusgacha pasayadi. 1973-yilning oxirlarida sayyora tomon yo’lga chiqgan “Mariner-10” avtomatik stansiyasi 1974-yilning 21-sentyabrida, Merkuriydan 47 ming 981 klometrlik masofada o’tayotib sayyora sirtining 500 ga yaqin sfatli rasmini oldi. Bu rasmlar kenja sayyora yuz tuzilishi jihatidan Oyga judda o’xshashligi ko’rsatilgan. 1975-yil 16-martda “Marinel - 10” ning Merkuriy yaqinidan uchinchi marta o’tishi Sayyora Magnit maydonini aniqlashga imkon berdi. Merkuriy sayyorasi haqida xulosa qilib shuni aytish mumkinki, bu sayyora Quyosh tizimining eng sirli va ekstremal ob’ektlaridan biridir. Quyoshga eng yaqin joylashganligi sababli, u judda tez harakatlanadi. Merkuriy judda kichik sayyora bo’lib u Oyga o’xshash kraterlarga boy yuzasi uni Yer tipidagi sayyoralar orasida o’ziga xos qilib turadi. Ushbu kichik sayyorani o’ziga xos xususiyatlari uchun ham tadqiqot ishlarini olib borish zarurligini astronomik olimlar aytib o’tmoqdalar va izlanishlar olib borilmoqda. 2-rasm: Yer, Merkuriy, Oy Bizning gallaktikamiz juda sirli va ajoyibdir. Koinot bu bir olam unda qancha osmon jisimlari mujassam bo’lgan. Buyik bir astronom koinot haqida