QORAQALPOQ MILLIY LIBOSLARINING RIVOJLANISH TENDENSIYALARI

Аннотация

This article describes the early forms of the Karakalpak national costume, the stages of transformation as a result of various influences, colors, silhouettes, accessories. The patterns of Karakalpak national costumes, which differ from the traditional costumes of other nationalities, also emphasize their substantial essence. In addition, at present, not only the women's, but also the men's wardrobe contains data that allows you to get an idea of ethno-style clothing and accessories. Keywords: fashion, silhouette, costume, accessory, wardrobe, composition, contrast, image, model, ethno, polytra. An'anaviy qoraqalpoq libosining milliy madaniyatdagi o'rnini tadqiq qilish avvalo "an'anaviy libos" hamda "milliy madaniyat" tushunchalariga aniqlik kiritishni taqozo etadi. "An'anaviy libos" tushunchasiga aniqlik kiritish maqola mavzusining dolzarbligini belgilovchi muhim jihatlardan biri sanaladi. Mazkur maqolada an'anaviy libos milliy madaniyatdagi mustaqil mahsulot sifatida bayon etiladi hamda u insonni tashqi ta'sirlardan himoyalaydigan, boshqa kishilar bilan muloqotga kirishishda muhim vosita vazifasini bajaradigan, har bir odamning go'zallikka munosabatini aks ettiradigan, xarakter xususiyatini va uning yuksak didini ifodalaydigan omil ekani, libosning ijtimoiy va madaniy turmush bilan bevosita bog'liqligi, u barcha zamonda ham bir necha vazifani bajara olishi – ko'p funktsionalligi tadqiq etiladi. 6 14 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ An'anaviy libosning o'ziga xosligi odatda hududning geografik joylashuvi hamda muayyan tarixiy davr bilan bevosita bog'liq bo'lib, u ijtimoiy, oilaviy yoki diniy munosabatni (mavqeni) o'zida namoyish etishi mumkin.[1] Kostyum shakli paydo bólishiga, uning ózgarishiga, mukammallashib borishiga quydagilar sabab bólgan: tabiiy omillar: atrof muxit, iqlim va fasllar, ijtimoiy iqtisodiy omil- jamoaning tuzimi, xalqning tarixiy taqdiri, etnik gruhi va millati, din, turmush tarzi, fan va texnika rivojlanishi, insoniy omil sifatida- jinsi, yoshi, gavda tuzilishi tasir kórsatgan. Har qanday davr kostyumi sanat asari bólgan, chunki inson ózining estetik didiga va tasavvuriga binoan badiiy obraz yaratgan. Kostyum davr va uslubga binoan ózgarib turuvchi murakkab sanat asari va óziga hos kompozitsiyadir.[2] Kompozitsiya (lotincha: compositio — tuzilish, birlashish, bogʻlanish) — badiiy asarning mazmunan, harakteri va maqsadi jihatidan bogʻlangan qismlarining joylashishi. Libos silueti moda olamida takrorlanishi tabiiy xol hisoblanadi faqat ayrim detallar ósha zamonga mos qilib ózgargan holda. Hozirgi kunda libos silueti keng bichimga ega va milliylikni ózida jamlagan bosiq rangli liboslar urfga kirgan. Liboslar milliy zargarlik buyumlari bilan tóldirilib milliy ruhdagi zamonaviy obrazni yaratib beradi. [3] 20-asrdagi qizlar tóy libosi Hozirgi kundagi qizlar tóy libosi Bugungi kunda zamonaviy madaniyatdagi dizaynerlik namunalari uchun individuallashganlikning umumjamoadan ustunligi xarakterlidir. Ijtimoiy munosabatlarining ahamiyati juda katta bólgan ananaviy madaniyat namunasi sifatida órganilayotgan ananaviy libos uchun bunday yondashuv juda muhimdir. 6 15 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Shuning uchun ham mazkur maqolada ishlab chiqilgan dizaynerlik yondashuvi libosning amaliy, semiotik va estetik xossalarining tahlili va tahlil natijalarining sinteziga asoslangan. Milliy madaniyatning murakkab komponenti hisoblangan ananaviy libosni tuzilishiga, semiotikasiga asoslanib tasniflash mumkin. Tasniflashning har ikkala tamoyili tizimli yondashuv asosida bajarilishi lozim. Ananaviy libosni tuzilishiga kóra tasniflash alohida kiyimlarning konstrukciyasi, bichimi, shakli (shu jumladan bezak detallarining shakli) asosida amalga oshiriladi, yani bu yerda libosning óziga xos morfologiyasi órganiladi. Bunday tasniflanishda konstrukciya va shaklga bevosita tasir kórsatadigan mato va materiallar tahlili ham qilinishi zarur, chunki matoni odam gavdasiga moslashishining texnologik echimi bichim va shaklning qanday bólishini belgilab beradi. Aynan shakl “ananaviy libosning óziga xos etnik belgisi va badiiy echimining vositalaridan biridir”[4] Shu bilan birgalikda milliy modaning, ya'ni milliy kiyimlarni sanoatlashmagan usullar yordamida mahalliy tarzda ishlab chiqarishning o'ziga xos xususiyatlarini alohida ta'kidlab o'tish joiz. Turli mamlakatlar va hududlar o'rtasidagi madaniy ayriboshlash va ayniqsa, turizm sanoatining izchil rivojlanishi tufayli butun dunyoda mazkur faoliyatning taraqqiy topishiga imkon tug'iladi.