ILK BOLALIK DAVRIDA NUTQNING O'SISHI

Аннотация

This article analyzes the stages of speech development of children in early childhood on a scientific-theoretical basis. The gradual development of phonetic, lexical and grammatical abilities in the process of the formation of a child’s speech is highlighted. The article highlights the psychological and social factors that affect speech development, as well as the importance of the family and pedagogical environment. In addition, methods for stimulating speech activity in children are described based on pedagogical and 73-son 2–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 124 Ustozlar uchun pedagoglar.org psychological recommendations. This study is of practical importance for specialists working with children in early childhood and can serve as a methodological basis for developing effective strategies for speech development. Keywords: early childhood, speech development, language development, psychological factors, pedagogical environment, preschool age, phonetic development, vocabulary, children’s speech, social communication. Ushbu maqolaning maqsadi– ilk bolalik davrida bolalarning nutqiy rivojlanish bosqichlarini oʻrganish, bu jarayonga ta’sir qiluvchi asosiy psixologik va pedagogik omillarni aniqlash hamda nutq oʻsishini ragʻbatlantirishga qaratilgan samarali yondashuv va tavsiyalarni ishlab chiqishdan iborat. Bugungi kunda bolalarning erta rivojlanishi, xususan, nutqiy rivojlanishiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Nutq– bolaning ijtimoiylashuvi, tafakkurining shakllanishi va atrof- muhit bilan muloqot qilishda muhim vositadir. Afsuski, ayrim hollarda bolalarda nutqiy kechikishlar, fonetik yoki gramatik nuqsonlar kuzatilmoqda. Bu esa erta tashxis qoʻyish va samarali pedagogik–psixologik yondashuvlarni talab etadi. Shu sababli ilk bolalik davrida nutqning rivojlanishini chuqur tahlil qilish va uni qoʻllab-quvvatlash usullarini aniqlash dolzarb muammo hisoblanadi. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, nutq bu insonning kommunikativ vositasi boʻlib, u orqali shaxs atrof-muhit bilan muloqot qiladi,fikrini bildiradi va ijtimoiy hayotda faol ishtirok etadi. Ayniqsa ilk bolalik davrida nutqning shakllanishi bolaning intelektual va psixologik rivojlanishida muhim oʻrin tutadi.Bu davrda til oʻzlashtirilishi tabiiyki ong osti jarayonida kechadi. Shuning uchun aynan shu bosqichda bolaga toʻgʻri nutqiy muhit yaratish, uni ragʻbatlantirish, eshtish, talaffuziga oid muammolarni erta aniqlash juda muhim sanaladi. Ushbu maqolada ilk bolalik davrida, nutqning bosqichma-bosqich rivojlanishi, unga, ta’sir qiluvchi omillar va nutqiy rrivojlanishniqoʻllab-quvvatlash, usullari ilmiy-nazariy va amaliy usulda tahlil qilindi. Shunga koʻra, bolaning nutqiy rivojlanishiga oid nazariy yondashuvlar asosan quyidagi olimlarning ishlanmalarida asoslangan: Vigortskiy- sotsiomadaniy rivojlanish nazariyasi. Nazariyaga koʻra; bola nutqi, sotsiomadaniy muhit bilan, ya’ni ijtimoiy muhit bilan bevosita bogʻliq. U “yaqin rivojlanish zonasi” (ZPD) tushunchasini ilgari surib, bolaning mustaqil bajara olmaydigan, lekin kattalar yoki tengdoshlari yordami bilan bajara oladigan vazifalari orqali nutq va tafakkur rivojlanishini tushuntiradi.[1]. J.Piajet– kognitiv rivojlanish nazariyasi. Piajet, fikricha, bola tafakkuri nutqdan oldin shakllanadi va har bir yosh bosqichida oʻziga xos tafakkur shakli mavjud. U preoperatsional bosqichda bola til orqali tashqi olamni tushunishni boshlaydi va bu bosqichda egosentrik nutq faol boʻladi.[2]. 73-son 2–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 125 Ustozlar uchun pedagoglar.org A.N.Leontyev– Faoliyat nazariyasi. Leontyev nutqning rivojlanishini bolaning faoliyat bilan bogʻliq psixik jarayonlarining, bir qismi sifatida qaraydi. Bola oʻyin, orqali atrof-muhit bilan munosabatga kirishadi va bu jarayon orqali til oʻzlashtiradi.[3]. Oʻzbek tilshunoslik yondashuvi asosida A.Madvaliev va N.Joʻrayev kabi olimlarning fikricha,bola nutqi fonetik bosqichda tovushlarni oʻzlashtiradi, keyinchalik leksik va grammatik birliklar rivojlanadi. Bola gap qurish orqali nutqiy muloqotga kirishadi va bu orqali ijtimoiy tajribani egallaydi. Nutqiy rivojlanish mustaqil emas, balki bolalikdagi psixik, fiziologik va ijtimoiy omillar bilan uzviy bogʻliq holda shakllanadi. Shu sababli, bola, nutqni tahlil qilishda ularning jismoniy rivoji, emotsional holati va ijtimoiy muloqot muhiti ham inobatga olinadi.Kompleks yondashuv asosida pedagogik, psixologik va lingvistik usullar birgalikda qoʻllanilib, bola nutqining fonetik, leksik, grammatik va kommunikativ jihatlari bir butunlikda oʻrganiladi. Bu yondashuv natijalarni yanada aniq va puxta tahlil qilishga xizmat qiladi. Ota–onalar farzandlari bilan kundalik muloqotni koʻpaytirishlari savol–javobli suhbatlar olib borishlari va bolalarning soʻz boyligini oshirish uchun ertak, she’r va hikoyalar oʻqib berishlari tavsiya etiladi. Maktabgacha ta’lim muassalarida faol kommunikativ muhit yaratish. Audiovizual vositalardan samarali foydalanish, koʻp tilda rivojlanayotgan bolalar uchun alohida yondashuvlar orqali, ta’lim tizimini tashkil qil