INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDAGI HARBIY TERMINLARNING TAKOMILLASHUVI VA TILSHUNOSLIKKA KIRIB KELISH TARIXI

Аннотация

This article analyzes the formation of military terms in English and Uzbek, the stages of historical development, their consolidation in the lexical system and the processes of their introduction into linguistics. It also examines the translation and adaptation of military terms in English into the Uzbek language, and the processes of interdisciplinary integration. Keywords: military terminology, lexicology, linguistics, loanwords, translation, linguistic analysis, semantics, term system. Lingvistika yoki tilshunoslik deganda biz tillarni tubdan o’rganuvchi fanni tushunishimiz kerak. Tilshunoslikning esa bir qancha bo’limlari bor ya’ni tilni yanada chuqurroq o’rganish uchun. Misol uchun, sintaksis bo’limi gaplarning tuzilishi to’g’ri yozilganligini o’rganadigan bo’lim hisoblanadi. Yana bir muhim tilshunoslik bo’limlaridan biri bu morfologiya hisoblanib, ushbu bolimda so’zlarning tog’ri tuzilganligi o’rganiladi. Keyingisi esa, Fonetika bo’limidir bu bo’limda nutq tovushlari o’rganiladi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA Terminologiya — har qanday fan, texnika yoki amaliy sohaning asosiy lugʻaviy komponentidir. Harbiy soha terminlari esa maxsus ijtimoiy-siyosiy ahamiyatga ega bo‘lib, har bir tilda bu guruh terminlarining o‘ziga xos rivojlanish yo‘li mavjud. Ingliz tilida harbiy terminlarning boyligi va barqarorligi til tarixida ko‘plab urushlar, global siyosiy o‘zgarishlar, texnologik taraqqiyot bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbek tilida esa harbiy terminlar tarixiy manbalarda, xususan, turkiy yozma yodgorliklar va keyinchalik rus tili orqali kirib kelgan zamonaviy atamalar orqali shakllangan. NATIJALAR VA MUHOKAMA Ingliz tilidagi harbiy terminlarning shakllanishi va rivojlanishi Ingliz tilida harbiy terminlarning shakllanishi qadimgi anglosakson davridan boshlangan. Masalan, shield (qalqon), spear (nayza), sword (qilich) kabi terminlar qadimiy german tillaridan https://scientific-jl.com 3 0 5 63-son_6-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali o‘zlashgan. O‘rta asrlarda Fransiya bilan bo‘lgan aloqalar natijasida ko‘plab harbiy atamalar fransuz tilidan ingliz tiliga o‘zlashgan (army, battle, soldier). XIX–XX asrlarda, xususan Birinchi va Ikkinchi jahon urushlari davrida ingliz tilida harbiy terminlar sezilarli darajada kengaydi. Aviatsiya, artilleriya, strategiya, yadroviy qurollar, kibernetik xavfsizlik kabi sohalarning paydo bo‘lishi bilan yangi terminlar yaratildi: airstrike, nuclear warfare, cyberdefense, missile defense system va boshqalar. So‘nggi yillarda texnologik taraqqiyot natijasida ingliz harbiy leksikoni yanada kengaymoqda, ayniqsa, drone, AI surveillance, smart weapons kabi yangi tushunchalar tilga kirib keldi. Oʻzbek tilida harbiy terminlarning shakllanishi O‘zbek tilida harbiy terminlarning dastlabki shakllari qadimgi turkiy manbalarda, masalan, “Qutadg‘u bilig”, “Devonu lug‘otit turk”da uchraydi. “Sipoh”, “lashkar”, “jangchi”, “qilich”, “nayza”, “qalqon” kabi so‘zlar o‘sha davrda keng qo‘llanilgan. XIX–XX asrlarda, ayniqsa Sovet davrida, harbiy terminologiyaning asosiy qismi rus tilidan o‘zbek tiliga kirib keldi. Masalan, komandir, tank, shtab, ofitser, diviziya kabi terminlar rus tili orqali o‘zlashdi. 1991-yildan so‘ng esa ingliz tilidagi harbiy terminlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zbek tiliga tarjima qilinishi jarayoni boshlandi. Bugungi kunda O‘zbekiston Mudofaa vazirligi, Harbiy akademiyalar va Tarjima markazlari orqali yangi harbiy atamalar o‘zbek tilida shakllantirilmoqda. Masalan, air defense – “havo hujumidan mudofaa”, cyberwarfare – “kiber urush” kabi atamalar standartlashtirilmoqda. Harbiy terminlarning tilshunoslikka kirib kelishi Tilshunoslikda harbiy terminologiya alohida leksik-semantik qatlam sifatida oʻrganiladi. Ular semantik maydonlar, termin tizimlari, tarjima nazariyalari, terminlarning ijtimoiy-psixologik ta’siri kabi yo‘nalishlarda tahlil qilinadi. So‘nggi yillarda o‘zbek tilshunosligida ham harbiy terminlarning lug‘aviy bazasini tahlil qilishga qaratilgan ilmiy ishlar ko‘paymoqda. H. Dadaboyevning “Tarixiy harbiy terminlar lug‘ati” (2020) hamda N. Abdurahmonovaning zamonaviy harbiy terminlarga doir maqolalari bu borada muhim manba hisoblanadi. Lingvistik jihatdan harbiy terminlar:leksik-semantik o‘zgarishlar (masalan, qorovul so‘zining zamonaviy harbiy ma’nosi)strukturaviy o‘zgarishlar (qisqartmalar: NATO, OʻRV, BTR);o‘zlashma so‘zlar (inglizcha drone so‘zining o‘zbekchaga moslashuvi – dron) orqali til tizimiga kiradi Ingliz va O‘zbek harbiy terminlarining qiyosiy tahlili Inglizcha termin O‘zbekcha ekvivalenti Izoh Missile Raketa Rus tili orqali o‘zlashgan Infantry Piyoda qo‘shinlari Tarjima orqali Tank Tank O‘zlashgan, aynan qabul qilingan https://scientific-jl.com 3 0 6 63-son_6-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Cyberwarfare Kiber urush Yangi tushuncha, tarjima asosida Commander-in-chief Bosh qo‘mondon So‘z birikmasi asosida tarjima XULOSA Ingliz va o‘zbek tillarida ha