MULOQOT VA NUTQ MADANIYATI HAQIDA ASOSIY TUSHUNCHALAR

Аннотация

Ushbu maqolada muloqot va nutq madaniyatining asosiy tamoyillari, ularning jamiyatdagi ahamiyati va rivojlanish usullari tahlil qilinadi. Til madaniyatining nutqiy va nutqsiz kommunikatsiyadagi roli, shaxs va jamiyat nutq madaniyati o'rtasidagi farqlar, shuningdek, samarali muloqot qilish uchun zarur bo'lgan ko'nikmalar yoritilgan. Kalit so`zlar: Muloqot madaniyati, nutq madaniyati, til, tafakkur, madaniyat, qadriyatlar tizimi, ijtimoiy hodisa,til vositalari, belgilar tizimi. Annotation: This article analyzes the fundamental principles of communication and speech culture, their social significance, and development methods. It examines the role of language culture in verbal and non-verbal communication, differences between individual and social speech culture, and skills necessary for effective communication. Key words: Communication culture, speech culture, language, thinking, culture, value system, social phenomenon, language tools, sign system. Til madaniyat ko‘zgusi bo‘lib, u nafaqat insonni o‘rab turgan real dunyoni, uning hayotining real sharoitlarinigina emas, balki xalqning ijtimoiy o‘z-o‘zini anglashi, uning mentaliteti, milliy xarakteri, turmush tarzi, urf-odatlari, axloqi, qadriyatlar tizimi, dunyoqararashini ham aks ettiradi. Bu madaniyatni saqlovchi xazina hisoblanadi. U madaniy qadriyatlarni - lug'at, grammatika, maqollar, folklor, badiiy va ilmiy adabiyotlarda yozma va og'zaki nutq shakllarida saqlanadi. Til nafaqat muloqot va fikrni ifodalash vositasi, balki madaniy qadriyatlarning jamlanmasidir. Insonning madaniyat darajasi, tafakkuri, aql-zakovatining eng muhim ko'rsatkichlaridan biri uning nutqidir. Yaxshi rivojlangan nutq zamonaviy jamiyatda inson faoliyatining eng muhim vositalaridan biridir. Nutq voqelikni anglash usulidir. Bir tomondan, nutqning boyligi ko'p jihatdan odamning yangi g'oyalar va tushunchalar bilan boyitishiga bog'liq; boshqa tomondan, til va nutqni yaxshi bilish tabiatdagi va jamiyat hayotidagi murakkab aloqalarni muvaffaqiyatli bilishga yordam beradi. Nutq odamlarning birgalikdagi faoliyatida, ijtimoiy hayotda, axborot almashishida, bilishda, https://scientific-jl.com 8 8 63-son_6-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali ta’lim-tarbiyada zarur bo‘lgan muloqot turlaridan biri bo‘lib, u insonni ma’naviy jihatdan boyitadi, san’at obyekti bo‘lib xizmat qiladi. Til bu muloqot jarayonining asosiy quroli hisoblanib, har bir inson tomonidan har kuni boshqa insonlarga ma`lumotlarni yetkazuvchi muhim qurol hisoblandi. Til shu bilan birgalikda madaniyatda muhim rol o`ynaydi va bu hodisani quyidagi holatlarda ko`rish mumkin bo`ladi 1) Til madaniyatning ajralmas qismi 2) Madaniyat va til bir biridan farq qilsada lekin o`zaro bir biri bilan bog`liq; 3) Madaniyatning tilga ta`siri; 4) Tilning madaniyatga ta`siri va odamlarning qarashlari. Muloqot jarayonida, til insonlar tomonidan ishlatiladigan va madaniyatga ta`sir qiladi yoki aksincha. Bu ikki holat bir biridan ajratilmaydi, ular xuddi bir tangadek, bir tomoni madaniyat bo`lsa ikkinchi tomoni til bo`ladi. Zamonaviy inson hayotida nutq faoliyati alohida muhim o'rin tutadi; busiz na kasbiy bilimlarni egallashni, na umumiy madaniy rivojlanishni tasavvur qilib bo'lmaydi. Muloqot yuritish qobiliyati ijtimoiy hodisa sifatida insonning asosiy xususiyatlaridan biriga aylanadi. "Nutq madaniyati" tushunchasi, shuningdek, adabiy til me'yorlarini og'zaki va yozma shaklda o'zlashtirish sifatida talqin etiladi, bunda til vositalarini tanlash va tashkil etish amalga oshiriladi, bu ma'lum bir muloqot sharoitida va muloqot etikasiga rioya qilgan holda, belgilangan muloqot maqsadlariga erishishda eng katta samarani ta'minlashga imkon beradi. "Demak, nutq madaniyati lingvistik vositalarning shunday tanlovi va shunday tashkil etilishiki, ma'lum bir muloqot sharoitida zamonaviy til me'yorlari va muloqot etikasiga rioya qilgan holda, belgilangan kommunikativ maqsadlarga erishishda eng katta ta'sir ko'rsatishga imkon beradi", - E.N. Shiryaev nutq madaniyati tushunchasini belgilaydi. Nutq madaniyatini mustaqil rivojlantirish yo`llari va vositalarini tushunish uchun ushbu fan tushunchalarining mazmuni va hajmini aniq tushunish kerak. Bu fanning markaziy tushunchasi til tushunchasidir. Til - bu inson jamiyatida tabiiy ravishda paydo bo'lgan va rivojlanayotgan, insonning barcha tushunchalari va fikrlarini ifodalashga qodir bo'lgan va birinchi navbatda muloqot qilish uchun mo'ljallangan, tovush shaklida kiyingan belgi birliklari tizimi. Tovush va ma'noni o'zaro bog'lash qobiliyati tilning eng muhim xususiyatidir. Til bir vaqtning o'zida obyektlar va nutq o'rnini bosuvchi belgilar tizimi va odamlarning ruhiy tajribasini o'zida jamlagan ma'nolar to'plamidir. Nutq tushunchasi til bilan chambarchas bog‘liq. Nutq - vaqt o'tishi bilan yuzaga keladigan va tovush (shu jumladan, ichki talaffuz) yoki yozma shaklda kiyingan aniq nutqdir. Nutq deganda, odatda, nutqning o'zi ham, bu jarayonning natijasi ham tushuniladi, ya'n