QARAQALPAQ XALÍQ AWIZEKI DÓRETIWSHILIGINDE JÍRAWSHÍLÍQ JANRÍ

Аннотация

This article discusses the essence, formation, and literary and aesthetic characteristics of the genre of jirovchilyk, which is one of the important components of Karakalpak oral folk art. Jirovchilyk has long been an expression of the historical memory, spiritual values, and aesthetic worldview of the Karakalpak people, and has been passed down from generation to generation among the people through oral legends, epics, songs, and proverbs. The article analyzes the role of jirovchilyk in society, their artistic skills, performance style, and the significance of this genre in the present day. It also discusses the relationship and uniqueness of jirovchilyk with other genres of oral art. Key words: Karakalpak oral literature, jirovichil genre, epic, folk art, performing arts, folklore, cultural heritage, oral tradition, means of artistic expression. KIRISIW https://scientific-jl.com 1 5 6 63-son_4-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Qaraqalpaq xalqınıń awızeki dóretiwshiligi bay tariyxıy hám mádeniy miyrasqa ie bolıp, onda xalıqtıń dúnyaǵa kózqarası, turmıslıq tájiriybesi, estetikalıq kózqarasları hám sociallıq qádiriyatları óz kórinisin tapqan. Bul awızeki dástúrlerdiń áhmiyetli janrlarınan biri – jırawshılıq bolıp, ol qaraqalpaq xalqınıń mádeniy turmısında ayrıqsha orınǵa iye. Jırawshılıq tek ǵana awızeki ráwiyatlardı jetkeriw emes, al kórkem sóz, muzıkalıq ırǵaq, dramalıq ekspressiya hám estetikalıq tásir quralları arqalı tıńlawshınıń qálbine tásir etiw óneri sıpatında qáliplesken. Jırawlar - xalıq dástanshıları hám aytıwshıları - óz dáwiriniń bilimdanı, tárbiyashısı hám ruwxıy jetekshisi sıpatında jumıs alıp barǵan. Olar dástan hám aytımlar arqalı tariyxıy waqıyalar, watansúyiwshilik, miyrim-shápáát, jaqsılıq hám pidayılıq sıyaqlı qádiriyatlardı úgit-násiyatlap, xalıq sanasında áhmiyetli sociallıq rol atqarǵan. Bul maqalada Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiliginiń mazmunı tereń hám kórkemlik jaqtan joqarı kórinisi bolǵan jırawshılıq janrınıń tariyxıy tamırları, atqarıw usılı, janr ózgeshelikleri hám házirgi dáwirdegi áhmieti tuwralı pikir júrgiziledi. Sol arqalı usı janrdı jáne de tereńirek úyreniw hám onı zamanagóy mádeniyat kontekstinde bahalawǵa háreket etiledi.[1] DODALAW HÁM NÁTIYJELER Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiliginde jırawshılıq janrı xalıqtıń mádeniy- ruwxıy turmısında tereń tamır jayǵan hám uzaq ásirler dawamında rawajlanıp kelgen biybaha kórkem-dástúriy forma bolıp tabıladı. Jırawshılıq tek waqıyalardı bayanlaw emes, al ózinde muzıkalıq hám dramalıq elementlerdi jámlegen atqarıw óneri bolıp esaplanadı. Jırawlar óz sheberligi menen tıńlawshını waqıyalar álemine alıp kiredi, olarǵa ruwxıy tásir etedi, tariyxıy hám sociallıq qádiriyatlardı janlandıradı. Bul janr, sonday-aq, xalıq yadın saqlawda áhmiyetli qural bolip xizmet etedi, sebebi ol tariyxiy waqiyalar, úrp-ádetler hám xalıqtıń dúnya qarası haqqındaǵı maǵlıwmatlardı áwladtan- áwladqa jetkeredi.[2] Izertlew dawamında anıqlanıwınsha, jırawshılıqtıń ózine tánligi onıń atqarıw usılında hám kórkem súwretlew qurallarında kórinedi. Jırawlar awızeki tekstti hár qıylı ırǵaqlar, pauzalar, ırǵaqlı tákirarlawlar hám fizikalıq háreketler arqalı janlandıradı, bul bolsa tıńlawshıda kúshli emocionallıq tásir qaldıradı. Solay etip, jırawshılıq tek sóz óneri emes, al pútkilley bir kórkem óner túri sıpatında qaraladı.[3] Bunnan tısqarı, jırawshılıq janrı Qaraqalpaq folklorı ishinde basqa janrlar menen tıǵız baylanısqanlıǵı anıqlanıp, ol awızeki ráwiyatlar, dástanlar, qosıqlar hám aytımlar menen birgelikte xalıq dóretiwshiliginiń bay hám ráńbáreń qatlamın quraydı. Bul janrlardıń óz ara tásiri mádeniyattı jáne de bayıtadı hám onıń hár qıylı táreplerin kórsetedi. https://scientific-jl.com 1 5 7 63-son_4-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Nátiyjeler sonı kórsetedi, házirgi dáwirde jırawshılıq kórkem óneri joǵalıp ketiw qáwpi astında tur, sebebi jas áwlad arasında awızeki dóretiwshilikke qızıǵıwshılıq azaymaqta hám texnologiyalıq rawajlanıw menen birge jańa mádeniy formalar payda bolmaqta. Sonlıqtan, kórkem miyras sıpatında jırawshılıq janrın saqlap qalıw hám onı zamanagóy talaplarǵa beyimlestiriw ushın kompleksli ilajlar - ilimiy izertlewler, mádeniy-aǵartıwshılıq baǵdarlamalar, dóretiwshilik festivallar hám treningler shólkemlestiriliwi áhmiyetli bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq xalqınıń jırawshılıq janrı onıń tariyxıy hám mádeniy yadınıń ajıralmas bólegi bolıp, xalıq kórkem óneri hám ruwxıylıǵınıń bay deregi bolıp tabıladı. Onıń úyreniliwi hám rawajlandırılıwı tek ǵana folklortanıw tarawın emes, al pútkil milliy mádeniyattı jáne de bayıtıwǵa xızmet etedi. Bul bolsa keleshek áwladqa óz milliy tamırları menen jáne de tereń baylanısıw imkaniyatın jaratadı.[4] Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiliginde jırawshılıq janrı milliy mádeniyattıń eń áyemgi hám bay dástúrleriniń biri sıpatında óziniń ayrıqsha ornına ie. Bul janr tek ǵana tariyxıy waqıyalardı, xal