МАККАЖЎХОРИНИНГ ЎРТА-КЕЧПИШАР ЎЗБЕКИСТОН 601 ЕСВ ДУРАГАЙИ ДОН ҲОСИЛИГА МИНЕРАЛ ЎҒИТ МЕЪЁРЛАРИНИНГ ТАЪСИРИ

Аннотация

The article presents the results of the field experiment in irrigated meadow alluvial soils of the Khorezm region on the effect of mineral fertilizer rates on the grain yield of the maize hybrid Uzbekistan 601 ECB. Keywords: Maize, mineral fertilizers, rate, grain yield, standard deviation, standard error, coefficient of variation. Кириш. Маккажўхори қимматли экин ҳисобланиб, ривожланаётган давлатлардаги 4,5 млн. аҳолини озиқ-овқатга бўлган талабининг 30 фоизини қондиради [4]. Дунёда маккажўхори асосан ем-хашак учун етиштирилади ва унинг донидан барча турдаги чорвани озиқлантириш учун фойдаланилади. Озиқавий жиҳатдан маккажўхори донли экинлар орасида биринчи ўринда туради. Бир кг маккажўхори донида (намлиги 14% бўлганда) 95-100 г протеин, 478 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya 40-80 г мой, 30 г клетчатка, 10-15 г кул, 650-700 г азотсиз экстрактив моддалар ва 1,34 озуқа бирлиги мавжуд [2]. Маккажўхори етиштиришда озиқа моддалар (NPK) ни ўсимликнинг турли ривожланиш даврларида экин етиштириш тизимида мавжудлиги жуда муҳим ҳисобланади [3]. Шу сабабли, турли тупроқ ва иқлим шароитларида асосий экинда маккажўхори парваришлашда ўғитларнинг мақбул меъёрларини ишлаб чиқиш долзарб вазифа ҳисобланади. Тадқиқот услублари. Хоразм вилоятида олиб борилган дала тажрибасида асосий экинда етиштирилган маккажўхорининг Ўзбекистон 601 ЕСВ дурагайида минерал ўғитларни турли меъёрларининг самарадорлиги тадқиқ қилинган (1- жадвал). Тажриба майдони тупроғининг ҳайдов қатлами гумус миқдори бўйича ўрта даражада, асосий озиқа моддалар (NPK) нинг ҳаракатчан шакллари билан кам таъминланган тоифага киради. Тажрибада минерал ўғитларнинг қуйидаги шаклларидан фойдаланилган: мочевина (46% N), моноаммофос (11% N, 46% P O ) ва калий хлориди (60% K O). 2 5 2 Бунда азотли ўғитларнинг йиллик меъёрида 20%, фосфорли ва калийли ўғитларнинг тўлиқ меъёри экишдан олдин чизел остига берилган. Азотли ўғитларни қолган меъёри тенг иккига бўлиниб, ўсимликларда 4 ва 8 барг пайдо бўлганда қўлланилган. Бошқа агротехник тадбирлар маккажўхоридан юқори ҳосил олиш бўйича тузилган технологик харитага биноан амалга оширилган. Тажриба ўтказиш одатдаги қўлланмалар [1] асосида олиб борилган. Тадқиқот натижалари. Изланишлар натижалари кўрсатишича, ўғитсиз назоратда маккажўхори дон ҳосили ўртача 30,1 ц/га га тенг бўлган (1-жадвал). Минерал ўғит N P K кг/га меъёрда ишлатилганда дон ҳосил кескин ошиб, 120 70 50 ўртача 51,1 ц/га, абсолют назоратга нисбатан эришилган қўшимча ҳосил эса 21 ц/га ни ташкил этган. 1-жадвал Минерал ўғит меъёрларини маккажўхорининг ўрта-кечпишар Ўзбекистон 601 ЕСВ дурагайи дон ҳосилига таъсири Такрорланишлар бўйича Ўртача Кўшимча Вар. Минерал ўғит дон ҳосили, ц/га дон дон т/р меъёри, к/га ҳосили, ҳосили, I II III IV ц/га ц/га 479 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya 1 N P K 30,9 29,5 31,8 28,3 30,1 - 0 0 0 2 N P K 50,6 50,2 52,1 51,3 51,1 21 120 70 50 3 N P K 64,9 62,4 63,8 63,7 63,7 33,6 180 100 75 4 N P K 74,5 75,6 73,2 73,0 74,1 44,0 240 140 100 5 N P K 72,9 74,0 76,2 73,9 74,3 44,2 300 180 120 Минерал ўғит N P K кг/га меъёрда ишлатилганда маккажўхори дон ҳосили 180 100 75 63,7 цг/га гача ошган, ўғитсиз назоратга нисбатан 33,6 ц/га қўшимча ҳосил олинган. Ўғитнинг N P K кг/га меъёри таъсири дон ҳосили энг юқори 240 140 100 бўлган (74,1 ц/га), қўшимча ҳосил эса 44,0 ц/га га тенг бўлган. Минерал ўғит меъёри N P K кг/га гача қўпайтирилганда маккажўхори дон ҳосили янада 300 180 120 ошмаган ва 74,3 ц/га ни ташкил этган. Маккажўхори дон ҳосилининг вариацион-статистик таҳлили натижаларига кўра, тажрибанинг 1-4 вариантлари орасидаги фарқлар статистик жиҳатдан тасдиқланган (2-жадвал). 2-жадвал Маккажўхорини ўрта-кечпишар Ўзбекистон 601 ЕСВ дурагайи дон ҳосилининг вариацион-статистик таҳлили натижалари Ўртача Стандарт Стандарт Вариация Вар. Минерал ўғит дон четланиш ҳатолик коэффи- т/р меъёри, к/га ҳосили, (±) (±) циенти ц/га 1 N P K 30,1d 1,54 0,77 5,12 0 0 0 2 N P K 51,1c 0,83 0,42 1,63 120 70 50 3 N P K 63,7b 1,02 0,51 1,61 180 100 75 4 N P K 74,1a 1,21 0,61 1,64 240 140 100 5 N P K 74,3a 1,39 0,70 1,87 300 180 120 ЭКФ 1,85 05 Минерал ўғит N P K ва N P K кг/га меъёрларда қўлланилган 240 140 100 300 180 120 вариантлар орасидаги фарқ 0,2 ц/га га тенг бўлган ва статистик жиҳатдан аҳамиятсиз деб топилган. Дон ҳосили бўйича стандарт четланиш ва стандарт ҳатолик ўғитсиз назоратда ва минерал ўғит N P K кг/га меъёрда 200 120 80 қўлланилганда тажрибанинг бошқа вариантларига нисбатан бироз юқори бўлган. Вариация коэффициенти эса фақат абсолют назоратда (N P K ) энг юқори бўлган 0 0 0 (CV=5,12). Бунинг сабаби, ушбу ўғитсиз назоратда маккажўхорининг дон ҳосили 480 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya такрорланишлар бўйлаб 28,3-31,8 ц/га тебраниб турган. Тажрибанинг бошқа вариантларида дон