SUG‘ORISH TARTIBLARINI MAKKAJO‘XORI DURAGAYLARINING HOSILDORLIGIGA TA’SIRI

Аннотация

В данной статье представлены результаты исследования влияния режимов орошения на урожайность зерна гибридов кукурузы «Узбекистан-601 ЕСВ», «Карасув-350 АМВ» и «Узбекистан-300 МВ» при возделывании в качестве основной и повторной культуры на умеренно засоленных лугово-аллювиальных почвах Республики Каракалпакстан. Ключевые слова: лугово-аллювиальные почвы, режимы орошения, гибриды кукурузы, основная культура, повторная культура, зерно, урожайность. Annotation. This article presents the results of research on the impact of irrigation regimes on the grain yield of maize hybrids “Uzbekistan-601 ESV,” “Qorasuv-350 AMV,” and “Uzbekistan-300 MV” when cultivated as main and repeated crops under moderately saline meadow-alluvial soils in the Republic of Karakalpakstan. Keywords: meadow-alluvial soils, irrigation regimes, maize hybrids, main crop, repeated crop, grain, yield. Kirish. Mamlakatimiz har bir tuproq-iqlim sharoiti o‘ziga xos bo‘lib, qishloq xo‘jaligi ekinlarini, jumladan, makkajo‘xori parvarishlashda muayyan sharoit uchun alohida agrotexnika tadbirlarini ishlab chiqishni talab etadi. K.Azizov., D.Edenbaev., X.Nazarov., T.Kuliev [1] larning olib borgan tadqiqotlarida keltirilishicha, makkajo‘xorining yangi yaratilgan istiqbolli “Kelajak- 481 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya 100” va “Esdalik-80” navlarini katta maydonlarda etishtirish orqali, yuqori don va yashil massa hosildorligini etishtirish hisobiga chorvachilik fermer xo‘jaliklarini sifatli omuxta em, yashil massa va silosga bo‘lgan talabini qondirish, hamda respublikamiz iqlim sharoitiga bardoshli, urug‘lik tannarxi chet el navlaridan 2-3 barobar arzon urug‘lik materialga ega bo‘ladi. K.Azizov., R.Siddikov., A.Japparov [2] larning iqlim sharoitiga bog‘liq holda olib borgan tadqiqotlariga ko‘ra, makkajo‘xori silosining 40 % ni so‘tali don tashkil qilsa, ozuqaning quvvati yuqori bo‘ladi makkajo‘xori ekinining gullash davrida havo harorati o‘rtacha 32-36 oС, tuproq namligi esa 70-75 % bo‘lishi lozim. Demak, makkajo‘xori me’yorida o‘sishi, rivojlanishi, yuqori hosil etishtirish uchun turli tuproq-iqlim sharoitlarida ma’lum agrotexnika tadbirlarini talab etadi. Shunday ekan Qoraqalpog‘iston Respublikasining o‘rtacha sho‘rlangan, o‘tloqi- allyuvial tuproqlari sharoitida asosiy va takroriy ekin sifatida makkajo‘xorini “O‘zbekiston-601 ESV”, “Qorasuv-350 AMV” va “O‘zbekiston-300 MV” duragaylarining sug‘orish tartiblarini ishlab chiqish muhim masalalardan hisoblanadi. Tadqiqot materiallari va uslubi. Tadqiqotlar Qoraqalpog‘iston Respublikasining Chimboy tumanida, Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiy tadqiqot institutining tajriba xo‘jaligida 2020-2022 yillar davomida olib borildi. Unda asosiy va takroriy ekin sifatida makkajo‘xorini “O‘zbekiston-601 ESV”, “Qorasuv-350 AMV” va “O‘zbekiston-300 MV” duragaylarining don hosildorligiga sug‘orish oldi tuproq namligi CHDNSga nisbatan 60-60-60, 70-70-60 hamda 80-80-60 % sug‘orish tartiblarining ta’sirin o‘rganish maqsadida tajribalar o‘tkazildi. Tajribada sug‘orish oldi tuproq namligi hamda sug‘orish me’yorlarini aniqlash, don hosildorlik ma’lumotlari bo‘yicha tahlillar “Dala tajribalarini o‘tkazish uslublari” [3] va “Методика государственного сортоиспытания сельскохозяйственных культур” [4] uslubiy qo‘llanmalaridan foydalanildi. Tahlil va natijalar. O‘tloqi-allyuvial tuproqlari sharoitida 2020-2022 yillarda olib borilgan tajriba natijalari bir-biriga yaqin bo‘lib, olingan ma’lumotlarni uch yilda o‘rtacha ko‘rsatkichlari bo‘yicha tahlil qilamiz. Sug‘orish tartiblarini ta’siri natijasida makkajo‘xorining “O‘zbekiston 601 ESV”, “Qorasuv 350 AMV” va “O‘zbekiston 300 MV” duragaylari don hosildorligi asosiy hamda takroriy muddatlarga bog‘liq holda bir-biridan farq qilganligi kuzatildi. Ma’lumotlar 1 va 2-rasmlarda keltirilgan. 482 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya O‘tloqi-allyuvial tuproqlar sharoitida tadqiqot o‘tkazilgan yillarda sug‘orish me’yorlari nisbatan farqlandi, biroq, sug‘orish tizimlarida har uch yilda ham bir holat qayd etildi. Asosiy ekin sifatida parvarishlangan makkajo‘xori duragaylari 60-60-60 % sug‘orish tartibida 0-1-0 tizimda, 70-70-60 % sug‘orish tartibida 1-2-0 tizimda va 80- 80-60 % sug‘orish tartibida 1-4-0 tizimda sug‘orildi. Takroriy ekin sifatida parvarishlanganda esa 60-60-60 % sug‘orish tartibida sug‘orilmadi. Sug‘orish oldi tuproq namligi CHDNS ga 70-70-60 % sug‘orish tartibida 0-1-0 tizimda bir marotaba, 80-80-60 % sug‘orish tartibida 1-1-0 tizimda ikki marotaba sug‘orildi. O‘rganilgan makkajo‘xori duragaylari don hosildorligi sug‘orish oldi tuproq namligi CHDNS ga nisbatan 60-60-60 % tartibida o‘tkazilganda asosiy ekin sifatida parvarishlanganda o‘rtacha uch yilda “O‘zbekiston-601 ESV” duragayida 32,6 s/ga, “Qorasuv-350 AMV” duragayi bo‘yicha 34,5 s/ga, “O‘zbekiston-300 MV” duragayi bo‘yicha 37,3 s/ga t