QORAQALPOG'ISTON RESPUBLIKASI QISHLOQ XO'JALIGIDAGI YUTUQ VA KAMCHILIKLAR

Аннотация

The article describes the achievements and shortcomings of the agriculture of the Republic of Karakalpakstan, and provides information about the agricultural sectors of the Republic of Karakalpakstan, especially cotton and grain crops. The level of yield from agricultural land is explained. Key words: Republic of Karakalpakstan, farming, agriculture, cotton, rice, wheat, nukus 2, laser, alanga Qoraqalpog’iston Respublikasi O’zbekiston Respublikasi hududining 37%i boshqacha qilib aytganda 1/3 qismini egallaydi. Qoraqalpog’iston Respublikasi xojaligining asosi agrosanoat majmuyidan iborat. Qoraqalpog’iston Respublikasi Qizilqum cho’lining shimoli-g’arbiy, Ustyurt platosing janubi-sharqiy qismi va Amudaryo deltasida joylashgan. Bu hududlarning ko’p qismi cho’lda joylashgan. Bu hududda obikor dehqonchilik mehnat va mablag’ni ko’proq talab qiladi. 372 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya Qishloq xo’jaligining asosiy tarmoqlari-paxtachilik, sholichilik va polizchilikdir. Qoraqalpog’iston Respublikasi ekin maydonlarining katta qismida paxta va g’alla yetishtiriladi. Bunday o’simliklar ko’p miqdorda suvni talab qiladi. Jumladan, 1gektar paxta maydoni Quyi Amudaryo hududida 16-17 ming m3 suvni talab qiladi. Bu 16 000 tonna suv demakdir. 16 000 tonna suv esa aholisi 2mln kishi bo’lgan Respublika aholisining 3 kunlik zahirasidir. Ma’lumot o’rnida inson 1 kunda o’rtacha 2-3 litrgacha suv ichishi kerak. Ya’ni suvga bo’lgan talab yuqori. Bu esa yildan yilga qurg’oqchilik ortayotgan dunyo uchun qolaversa O’rta Osiyo uchun katta isrofgarchilikdir. Endi butun qishloq xo’jaligida intensiv qishloq xo’jaligiga o’tish vaqti keldi. Jahon mamlakatlari allaqachon bunday intensiv qishloq xo’jaligi samarasini ko’rsatib bermoqda. Masalan dehqonchilikda ilg’or hisoblangan AQSH va Isroil kabi davlatlarda paxta dalalarida har bir gektar yerga atigi 2-3 ming m3 suv ishlatilmoqda. Bunday bir paytda biz har gektarga 16-17 ming m3 va undan ham ko’proq suv sarflamoqdamiz. Demak bundan bilish mumkinki biz katta isrofgarchilikka yo’l qo’ymoqdamiz. 7-8 gektarga yetadigan suvni 1 gektarga oqizib isrof qilyabmiz. Bunday isrofgarchilikning oldini olish uchun bir nechta tadbirlarni amalga oshirishimiz lozim. Masalan jahonda sinalgan tomchilatib sug’orish tizimini olaylik. Bu usul orqali sug’orish o’simlik uchun doimiy namlik yetarli bo’lishiga sabab bo’ladi. Tomchilatib sug’orish-dalaga emas, balki o’simlikka suv beradi. Tomchilatib sug’orish 30-50 % suv sarfini kamaytiradi, hosildorlikni orttiradi va begona o’tlarning o’sishining oldini oladi. Bu tizim orqali oson o’g’itlash ham mumkin bo’ladi. O’g’it aynan o’simlikkagina yetib boradi. Aynan bu tizim ochiq dala uchun juda ham mos tizimdir. Shu intensiv tizim orqali avvalo suv sarfini kamaytiramiz va ekologiya yaxshilanishiga katta hissa qo’shamiz. 2050-yilga borib O’rta Osiyo mamlakatlari katta ekologik xavflarni boshdan kechirishi mumkinligi ta’kidlanmoqda. O’rta Osiyoning suvdan foydalanish samaradorligi ko‘rsatkichi jahondagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan sakkiz baravar past ekanligi aniqlangan. Bu esa kelajakda cho’llanish xavfini keltirib chiqaradi. Umuman butun boshli Yer yuzida ekologik xavflar avj olayotgan bir paytda O’rta Osiyo mamlakatlari uchun jiddiy xavf tug’diradi. Qoraqalpog’iston Respublikasi qishloq xo’jaligida donli ekinlar alohida o’rin tutadi.Donli ekinlar orasida bug’doy yetakchilik qiladi.Respublika dalalaridan 2022-yil 173685,8 tonna bug’doy yig’ib olingan.Bu bor yo’g’i O’zbekiston Respublikasi umumiy hosilining 2,77%ini tashkil qilgan. 19485000 (19.5 mln) kishilik (2022-yil) 373 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya Qoraqalpog’iston Respublikasi aholisi kishi boshiga oz miqdorni tashkil etadi.Ya’ni bu bir yil uchun kishi boshiga 89 kg bug’doy demakdir.Demak bundan kelib chiqib aytish mumkinki Respublika boshqa viloyatlardan va qo’shni mamlakatlardan bug’doy import qilishiga to’g’ri keladi.Yig’ib olingan bug’doy dalalaridan unumli foydalanish uchun qayta ekinga tayyorlanadi.Ko’p hollarda bug’doylardan bo’shagan ekin maydonlariga asosan sholi va boshqa ozuqa mahsulotlari ekiladi.Afsuski ba’zi bir fermerlar ekin maydonlarini tezda tozalash va qayta ekishga tayyorlash uchun ekin maydonlariga o’t qo’yib bug’doy xashaklarini yoqib yuboradi.Bu esa atmosferaga katta miqdorda zararli tutunlarning chiqishiga sababchi bo’ladi.Nafaqat atmosferaga balki tuproqning meliorativ holatining buzilishiga ham olib kelishi mumkin.Bu holat ekiladigan o’simliklarning unib chiqishi va xosiliga ham ta’sir o’tkazmay qolmaydi. Aholi qadimdan Amudaryo suvidan unumli ravishda foydalanib kelgan.Ayniqsa daryo vohalarida sholi ekish bilan shug’illanib o’z umrini kechirgan.Hozirgi vaqtga kelib insonlar suvdan nooqilona foydalanmoqda.Qishloq xo’jaligida ko'p miqdorda suvni isrof qilmoqda. Respublika qishloq xo’aligida sholichilik h