АНҒИЗГА ЭКИЛГАН МАККАЖЎХОРИНИНГ ВЕГЕТАТИВ ИНДЕКСИ ШАКЛЛАНИШИГА МИНЕРАЛ ЎҒИТЛАР МЕЪЁРЛАРИНИНГ ТАЪСИРИ

Аннотация

In the experience on irrigated alluvial meadow soils of the Khorezm region, the vegetative index (NDVI) of summer grown maize during the growing season 338 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya increased up to 0.50. With application of mineral fertilizers at the rate of N P K and 150 75 50 N P K correlations between NDVI measured in the V6 growth stage and grain 210 105 70 yield were at moderate and high levels, and at high levels in the V10 maize growth stage (R2>0.730). To monitor the state of growth and development of plants in order to timely adjust agrotechnological measures for summer grown maize, it is possible to measure NDVI from the beginning of the maize growing season. Keywords: maize, growth stage, NDVI, NDVI and grain yield correlations. Кириш. Ўсимликларни ердан устки биомассасининг структурал хусусиятлари (барг сатҳи индекси ва ёруғлик ютиши, биомасса тўплаши ҳамда ўсиши ва ривожланиши) ни баҳолашда вегетация индексини мақбуллашган фарқи (NDVI) кўрсаткичидан кенг фойдаланилади [8]. NDVI кўрсаткичи қизил (RED) ва инфрақизил (NIR) спектрал диапазонларни акс эттириш коэффициентлари қийматларининг фарқ ва йиғиндиси нисбати сифатида ҳисоб- китоб қилинади [5]. NDVI кўрсаткичи (-1 дан 1 гача, бирликсиз) ўсимлик биомассасини “яшил”, яъни ўсимликни қанчалик соғлом эканлигини кўрсатади. Уни тўғридан-туғри дала майдонида қўл ускуналарида, шунингдек дрон (УУА) ва космик сунъий йўлдошлар ёрдамида масофадан зондлаш орқали ўлчаш мумкин [3]. Илмий тадқиқотлар натижаларига кўра [2], NDVI кўрсаткичи 0,14-0,88 оралиғида бўлганда экинлар ҳосилини хариталаш мумкин. Ҳосил ва NDVI орасидаги корреляцион боғлиқлик юқори бўлганда, NDVI кўрсаткичидан экин етиштиришни мониторинг қилиш учун фойдаланиш мумкин [6]. Тадқиқот услублари. Минерал ўғитлар меъёрларини анғизга экилган маккажўхорининг дон ҳосилига бўлган таъсирини ўрганишга бағишланган дала тажрибаси 2019-2021 йй. Хоразм вилоятининг суғориладиган ўтлоқи аллювиал тупроқлари шароитида олиб борилди. Бунда маккажўхорининг Молдавский 257 СВ дурагайида минерал ўғитларнинг N P K дан N P K гача ошиб борган 0 0 0 210 105 70 меъёрлари қўлланилди (жадвал). Тажриба ўтказишдан олдин тупроқнинг ҳайдов қатламида гумус миқдори 1% дан паст, озиқа моддалар билан кам даражада таъминланган. Тажрибада минерал ўғитлардан карбамид (46% N), суперфосфат (19% P O ) ва калий 2 5 хлориди (60% K O) ишлатилди. 2 339 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya Тажриба ўтказиш қабул қилинган қўлланмалар бўйича ўтказилди [1]. Маккажўхорининг ўсув ва ривожланиш фазаларини қодлаш S.W.Ritchie [4] амалга оширилди. Вегетация давомида NDVI кўрсаткичи дала майдонида қўл сенсори Model 505 GreenSeeker Handheld ёрдамида ўлчанди. Тажриба маълумотларига SAS 9.2 дастурида вариацион-статистик ишлов берилди. Тадқиқот натижалари. Тажриба йилларида маккажўхорининг V6 ва V10 фазаларида ўсимликлар жадал суръатларда биомасса тўплаши билан NDVI кўрсаткичи ошиб борди. Масалан, изланишларнинг иккинчи йилида (2020 й.) тажриба вариантларига боғлиқ холда V6 ва V10 фазаларида NDVI кўрсаткичи тегишли равишда 0,27-0,41 ва 0,35-0,47 оралиғида бўлди (жадвал). Маккажўхорининг VT фазасига келиб ўсимликлар дуркун ўсиши ва ривожланиши сабабли NDVI кўрсаткичи янада ошди ва 0,37-0,48 ни ташкил этди. Минерал ўғит берилмаган (N P K ) ҳамда N P K , N P К ва N P K 0 0 0 120 60 40 150 75 50 180 90 60 меъёрларда минерал ўғит ишлатилган 2, 3 ва 4 вариантларда R2 фазада NDVI кўрсаткичи пасайган бўлса, юқори меъёрда (N P K ) ўғит қўлланилган 5 210 105 70 вариантда NDVI кўрсаткичи бироз ошган. Анғизга экилган маккажўхори вегетация индексининг мақбуллашган фарқи (NDVI) кўрсаткичини шаклланиш динамикаси Ўсув фазалари бўйлаб NDVI кўрсаткичи Т/р Вариантлар V6 V10 VT R2 2019 йил 1 N P K 0,19e 0,22e 0,36e 0,33d 0 0 0 2 N P K 0,22d 0,31d 0,39d 0,35c 120 60 40 3 N P К 0,27c 0,34c 0,41c 0,36c 150 75 50 4 N P K 0,29b 0,39b 0,43b 0,42b 180 90 60 5 N P K 0,33a 0,42a 0,45a 0,47a 210 105 70 ЭКФ 0,018 0,022 0,016 0,020 0,05 Таъсирлар:Вақт = ˂0,0001;Вақт*Вариант = ˂0,0001 2020 йил 1 N P K 0,27e 0,35d 0,37d 0,34d 0 0 0 2 N P K 0,31d 0,37cd 0,41c 0,39c 120 60 40 3 N P К 0,35c 0,39bc 0,43bc 0,40c 150 75 50 4 N P K 0,37b 0,42b 0,45b 0,44b 180 90 60 5 N P K 0,41a 0,47a 0,48a 0,50a 210 105 70 ЭКФ 0,024 0,030 0,023 0,029 0,05 340 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya Таъсирлар:Вақт = ˂0,0001;Вақт*Вариант = 0,0005 2021 йил 1 N P K 0,22d 0,29e 0,38d 0,35d 0 0 0 2 N P K 0,25c 0,32d 0,40c 0,36cd 120 60 40 3 N P К 0,27c 0,35c 0,42bc 0,39bc 150 75 50 4 N P K 0,30b 0,39b 0,43b 0,41b 180 90 60 5 N P K 0,35a 0,43a 0,46a 0,48a 210 105 70 ЭКФ 0,025 0,021 0,023 0,030 0,05 Таъсирлар:Вақт = ˂0,0001;Вақт*Вариант = ˂0,0001 Тажрибада минерал ўғитлар меъёрлари таъсирида NDVI ўлчовлари бажарилган иккинчи (V6) фазада N