QORAQALPOG‘ISTON SHAROITIDA Scarabaeidae OILASIGA MANSUB HASHAROTLARNING FAUNISTIK TARKIBI VA EKOTIZIMDAGI AHAMIYATI

Аннотация

Исследование посвящено изучению фаунистического состава насекомых семейства Scarabaeidae и их роли в экосистемах Республики Каракалпакстан. В ходе работы идентифицировано более 30 видов, проанализирована их адаптация к пустынным и полупустынным ландшафтам. Виды Scarabaeidae играют ключевую роль в почвообразовании, круговороте органических веществ и поддержании биоразнообразия. Высыхание Аральского моря и антропогенные факторы представляют угрозу для местообитаний этих видов. Результаты исследования подчеркивают необходимость мониторинга, внедрения экологически чистых методов сельского хозяйства и мер по сохранению видов для обеспечения экологической устойчивости. Ключевые слова Scarabaeidae, Каракалпакстан, фаунистический состав, экосистема, почвообразование, круговорот органических веществ, биоразнообразие, Аральское море, антропогенное воздействие. 254 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya Annotation This study focuses on the faunistic composition of Scarabaeidae insects and their ecological significance in the Republic of Karakalpakstan. Over 30 species were identified, with their adaptations to desert and semi-desert landscapes analyzed. Scarabaeidae species play a critical role in soil formation, organic matter cycling, and biodiversity maintenance. The desiccation of the Aral Sea and anthropogenic factors threaten their habitats. The findings highlight the need for monitoring, adoption of eco-friendly agricultural practices, and conservation measures to ensure ecological sustainability. Keywords Scarabaeidae, Karakalpakstan, faunistic composition, ecosystem, soil formation, organic matter cycling, biodiversity, Aral Sea, anthropogenic impact, species conservation, ecological sustainability, desertification. Mazkur tadqiqotda Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududida tarqalgan Scarabaeidae (qo‘ng‘izlar) oilasiga mansub turlarining zamonaviy faunistik tarkibi, ularning biotoplar bo‘yicha tarqalishi va ekotizimdagi rollari tahlil qilindi. Scarabaeidae oilasi (qo‘ng‘izlar) dunyo bo‘ylab keng tarqalgan bo‘lib, hasharotlar sinfining eng muhim guruhlaridan birini tashkil etadi. Ushbu oila vakillari O‘zbekistonning Qoraqalpog‘iston Respublikasi kabi o‘ziga xos ekologik sharoitlarga ega hududlarda faunistik xilma-xillik va ekotizim xizmatlarining asosiy omillaridan biridir. Qoraqalpog‘istonning qurg‘oqchil iqlimi, sho‘r tuproqlari va Orol dengizi atrofidagi ekologik o‘zgarishlar ushbu hududda Scarabaeidae oilasi turlarining tarqalishi va ekologik rolini o‘rganishni dolzarb masalaga aylantiradi. Ushbu tezisda Qoraqalpog‘iston sharoitida Scarabaeidae oilasiga mansub hasharotlarning faunistik tarkibi tahlil qilinadi va ularning ekotizimdagi ahamiyati ilmiy jihatdan baholanadi. Maqsad va vazifalar Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududida Scarabaeidae oilasiga mansub hasharotlarning turlari tarkibini aniqlash, ularning ekologik moslashuvchanligini va ekotizimdagi rolini o‘rganishdan iborat. Vazifalar quyidagilardan iborat: 1. Scarabaeidae oilasi turlarining faunistik xilma-xilligini aniqlash. 2. Ularning hududiy tarqalishi va yashash muhitiga moslashuvchanligini tahlil qilish. 3. Tuproq hosil bo‘lishi, organik moddalar aylanishi va oziq-ovqat zanjiridagi ahamiyatini baholash. 255 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya 4. Antropogen omillar ta’sirida turlarning holati va kelajakdagi muhofaza choralarini ishlab chiqish. Tadqiqot metodologiyasi Tadqiqot Qoraqalpog‘istonning turli landshaft zonalarida (cho‘l, yarim cho‘l, suv-botqoq hududlari) 2023–2024-yillar davomida olib borildi. Scarabaeidae oilasi turlarini aniqlash uchun entomologik to‘rlar, tuzoqlar (masalan, Barber tuzoqlari) va tuproq namunalarini tahlil qilish usullari qo‘llanildi. Turlarni aniqlashda morfologik usullar ishlatildi. Ekologik ahamiyatni baholash uchun tuproq organik moddalari tarkibi, biomassaning parchalanish sur’ati va oziq-ovqat zanjiridagi o‘zaro ta’sirlar tahlil qilindi. Antropogen ta’sirni o‘rganishda Orol dengizi qurishi va qishloq xo‘jaligi faoliyatining turlarga ta’siri ko‘rib chiqildi. Qoraqalpog‘iston sharoitida Scarabaeidae oilasiga mansub 30 dan ortiq tur aniqlangan bo‘lib, ular orasida Scarabaeus sacer, Copris lunaris, Onthophagus taurus va Aphodius kabi turlar keng tarqalgan.[1] Ushbu turlar asosan tuproqda yashovchi saprofaglar bo‘lib, cho‘l va yarim cho‘l landshaftlariga moslashgan. Scarabaeus va Copris turlari organik moddalarni qayta ishlashda muhim rol o‘ynasa, Aphodius turlari sho‘r tuproqlarda ham faoliyat yurita oladi. Hududning qurg‘oqchil iqlimi turlarning faolligini mavsumiy (bahor va yoz oylari) bilan cheklasa-da, ayrim turlar (masalan, Onthophagus) yil davomida faol bo‘lib qoladi.[2] Turlarning tarqalishi Orol dengizi atrofidagi cho‘llashish va suv resurslarining kamayishi tufayli sezilarli darajada cheklanga