QORAQALPOG’ISTON USTYURT PLATOSINING Lepidoptera FAUNASINING BIOEKOLOGIK XUSUSIYATLARI VA XILMA-XILLIGI

Аннотация

This study is dedicated to investigating the bioecological characteristics and diversity of Lepidoptera fauna in the Ustyurt Plateau of the Republic of Karakalpakstan. Field research conducted in March and April 2025 identified approximately 17 species, one of which is listed as a rare species in Uzbekistan’s Red Book[1]. The study analyzed species distribution, trophic relationships, and the impact of anthropogenic factors. Recommendations were developed for ecological monitoring 199 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya of the Ustyurt Plateau and the conservation of rare species. The findings contribute to preserving the biodiversity of Central Asian desert ecosystems. Kirish Qoraqalpog’iston Respublikasining Ustyurt platosi Markaziy Osiyoning o‛ziga xos biogeografik hududiga ko‛ra flora va fauna xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Ushbu hududning ekstremal iqlim sharoiti, cho‛l va yarim cho‛l ekotizimlari o‛ziga xos hayvonot dunyosini shakllantirgan bo‛lib, o‛zidan, Lepidoptera (kapalaklar) oilasi bu hududning bioindikator turlari sifatida muhim korxona ega.[1] Kapalaklar o‛simliklari bilan o‛zaro trofik aloqalari, changlatish jarayonidagi rollari va ekotizim tarkibidagi ishtiroki tufayli muhimning muhim ob'ektlaridan biridir. So‛nggi davr iqlim o‛zgarishi, antropogen energiya va yaylov resurslarining degradatsiyasi Ustyurt faunasiga tasir ko‛rsatadi, bu esa Lepidoptera turlarining ishlab chiqarish va populyatsiya dinamikasini o‛rganishni ishlab chiqishga aylantirmoqda. Ushbu tadqiqotning maqsadi Qoraqalpog’iston Ustyurt platosida Lepidoptera turlarining xilma-xilligini, bioekologik holati va ekologik tabiiy muhitdagini ishlab chiqarishdan iborat. tadqiqot natijalari hududning ekologik monitoringi uchun ilmiy asosga ega bo‛lish va no turlarni tozalash bo‛yicha takliflar ishlab chiqarish ko‛zda tutiladi. Tadqiqot 2025 yilda mart va aprel oylari davomida o‛quv dala ekspeditsiyalari malumotlarga asoslanadi. Tadqiqot metodologiyasi olingan natijalari tadqiqot Qoraqalpog’iston Ustyurt platosining shimoliy va sharqiy qismlarida (Karaumbet, Urga, Beleuli, va Barsakelmes tuz koni) 2025 yilda mart va aprel davomida o‛tkazilgan. Lepidoptera turlarini aniqlash uchun texnik usullar qo‛llanildi: • Dala yig’imlari : Tunda yorug’lik tuzoqlari (UV lampalar) va kunduzi entomologik sholpilarda namunalar yig’ildi.[3] • Morfologik tahlil : Turlarni aniqlash uchun stereomikroskoplar (Le M205) yordam morfologik tahlil natijalari. • Ekologik : Turlarning tarqalish zichligi, o‛simliklar bilan trofik aloqalari va iqlimga moslashuvi kuzatildi. • Ge malumotlar tahlili : ArcGIS 10.8 taminoti taminoti tufayli ularning tarqalishi tuzildi. Tadqiqot uchun 17 dan ortiq Lepidoptera namunasi yig’ildi, shulardan 1 tasi O‛zbekistonning “Qizil kitobi”ga xabar turlar qayd etildi.[2] 200 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya Ustyurt platosida Lepidoptera turlari asosan Noctuidae, Geometridae va Nymphalidae oilalariga mansub bo‛lib, material materiali cho‛l va cho‛l sharoitlariga moslashgan.(Jadval 1). Hisob-kitob jadvalida eng ko‛p uchiragan turlar va qonunchilikka muvofiq baholash: № Tur nomi Oilasi Tarqalish Trofik aloqa Populyatsiya IUCN (lotincha) hududi (o‛simlik) zichligi holati (ind./km²) 1 Agrotis Noctuidae Shimoliy Artemisia 15-20 LC ipsilon Ustyurt terrae-albae. (Barqaror) 2 Vanessa Nymphalidae Sharqiy Salsola spp. 10-12 LC Kardui chink (Barqaror) 3 Katokala Erebidae Qoraumbet, Tamarix spp. 5-8 NT (Xavf nupta Urga yaqin) 4 Parnassius Papilionidae Qo‛sbuloq Salsola 2-3 UZ (Xavf apollon orientalis. ostida) 5 Hyles Sfingidalar Barsakelmes Zygophyllum 8-10 VU (Zaif) livornica spp. Jadval 1. Qoraqalpog’iston Ustyurt platosida Lepidoptera turlarining asosiy qismlari Ustyurt platosidagi Lepidoptera turlari iqlimning keskin o‛chirish (yozda +40°C gacha, qishda -25°C). Lekin, yaylovlarning haddan tashqari o‛tlatilishi, neft va gaz qazib olish tufayli o‛simlik qoplamining degradatsiyasi turlarning yashash muhitiga tasir ko‛rsatmoqda.[5] Masalan, Parnassius apollo turi o‛zining asosiy nuqtai nazaridan o‛simligi Salsola orientalis ning kamayishi tufayli populyatsiyasi 30% ga qisqardi. Lepidoera turlarining Ustyurt platosidagi asosiy tarqalish nuqtalari (ArcGIS yordam beradi): • Karaumbet : Catocala nupta va Agrotis ipsilon uchun muhim yashash joyi. • Beleuli : Parnassius apollo ning populyatsiyasi aniqlangan. • Barsakelmes : Hyles livornica va Vanessa cardui turlari uchun mos muhit. 201 «EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya 1- Xarita joylashuvi: Ustyurt platosining shimoliy va sharqiy qismlari, koordinatalar 43.5°N, 58.5°D dan 45.0°N, 60.0°E gacha. Ustyurt platosida o‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida Lepidoptera faunasining bioekologik xususiyatlari va xilma-xilligi bo‘yicha