HAYVONOT DUNYOSINI MUHOFAZA QILISH: MUAMMOLAR, SABABLAR VA CHORA-TADBIRLAR

Аннотация

В данной статье рассматривается значение животного мира для жизни человека и природы, экологические проблемы, приводящие к исчезновению животных, негативное влияние человеческой деятельности, а также меры по охране животных через Красную книгу, заповедники, ветеринарные службы и воспитательные подходы. Статья охватывает как экологические, так и этические и социальные аспекты. Annotation This article explores the role of wildlife in human life and nature, the ecological problems leading to the extinction of species, and the negative impact of human activities. It also analyzes protection measures such as the Red Book, nature reserves, veterinary services, and educational approaches. The article addresses not only ecological but also ethical and social dimensions. Kalit so‘zlar hayvonot dunyosi, ekologik muhofaza, inson ta’siri, Qizil kitob, qo‘riqxonalar, veterinariya, axloqiy tarbiya Ключевые слова животный мир, экологическая защита, влияние человека, Красная книга, заповедники, ветеринария, нравственное воспитание Keywords wildlife, ecological protection, human impact, Red Book, nature reserves, veterinary care, moral education Hayvonot dunyosi — tabiatning ajralmas qismi bo‘lib, insoniyat hayotida muhim o‘rin tutadi. Ular ekologik muvozanatni ta’minlab, biosferaning 63 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference barqarorligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. So‘nggi yillarda esa inson faoliyatining keskin kuchayishi tufayli ko‘plab hayvon turlari yo‘qolib borayotganligi, tabiiy muhitlarning buzilishi va ekologik inqirozlar borgan sari chuqurlashmoqda. Maqolaning asosiy maqsadi — hayvonot olamini muhofaza qilish zarurati, mavjud muammolar, ularning sabablari va tizimli yechimlarga ilmiy-nazariy yondashuv asosida to‘xtalib o‘tishdir. Nazariy asos Hayvonot dunyosining ekologik, biologik va ijtimoiy ahamiyatini o‘rganishda zamonaviy ekologiya, zoologiya, bioetika, atrof-muhit muhofazasi va veterinariya fanlariga tayaniladi. Biologik xilma-xillik tushunchasi xalqaro huquqiy hujjatlar – BMTning Biologik xilma-xillik konvensiyasi (1992) hamda UNESCOning barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG) doirasida alohida e’tirof etilgan. Nazariy jihatdan quyidagi asosiy qarashlar muhim o‘rin tutadi: 1. Ekotizimlar barqarorligi nazariyasi – bunda har bir turning ekotizimdagi roli va o‘zaro bog‘liqligi e’tiborga olinadi. 2. Brakon’erlik va inson ta’siri nazariyasi – yovvoyi hayvonlarga noqonuniy ov qilish va urbanizatsiya ta’sirining salbiy oqibatlari o‘rganiladi. 3. Etika va hayvon huquqlari – hayvonlar faqat foyda manbai emas, balki his qiluvchi mavjudotlar sifatida qaraladi. 4. Muhofaza biologiyasi – noyob va yo‘qolib borayotgan turlarni saqlash usullari,genetik xilma-xillikni tiklash va qo‘riqlash hududlarini tashkil qilish masalalari bilan shug‘ullanadi. O‘zbekiston Respublikasi “Hayvonot dunyosini muhofaza qilish to‘g‘risida”gi qonuni va Qizil kitob asosida olib borilayotgan chora-tadbirlar ham ushbu nazariy asoslarning amaliy ko‘rinishi hisoblanadi. Hayvonot dunyosi – bu tabiatning eng muhim va murakkab qismidir. U biologik xilma-xillikning asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, tabiiy ekotizimlarning barqarorligi va sog‘lom ishlashida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Hayvonlar o‘zaro bog‘langan oziq-ovqat zanjiri orqali nafaqat o‘zlari, balki butun ekotizimlar sog‘lig‘i uchun muhim hisoblanadi. Hayvonot dunyosining inson hayotidagi ahamiyati ham beqiyosdir. Ular: Oziq-ovqat manbai sifatida (go‘sht, tuxum, sut va boshqa mahsulotlar); Tibbiyot va farmatsevtika sohasida dori vositalari manbai sifatida; -Ekotizim xizmatlari — changlatish, tuproq unumdorligini saqlash, zararli hasharotlarni nazorat qilish; Madaniy, ma’naviy va iqtisodiy jihatdan odamlar hayotida o‘rin tutadi. 64 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference O‘zbekiston tabiati boy va turli-tuman hayvonot dunyosiga ega. Qor barsi, qulon, tog‘ echkisi, burgut kabi noyob turlar bu yerdagi tabiat boyliklari qatoriga kiradi. Ularning mavjudligi va himoyasi butun ekotizimning barqarorligi uchun juda muhim. 1.Inson faoliyatining hayvonot olamiga taʼsiri Insoniyat taraqqiyoti davomida turli sohalar – dehqonchilik, qurilish, transport, sanoat, energetika – hayvonot dunyosiga bevosita yoki bilvosita ta’sir ko‘rsatib kelmoqda. Biroq eng xavfli va keskin ta’sirlar ayniqsa sanoat va ishlab chiqarish faoliyati bilan bog‘liq. 2. Sanoat chiqindilari va dengiz hayotiga tahdid Sanoat korxonalari tomonidan ishlab chiqarilgan zaharli chiqindilar — og‘ir metallar, neft mahsulotlari, kimyoviy moddalar, plastiklar — to‘g‘ridan-to‘g‘ri daryo va dengizlarga oqizilishi dengiz hayotiga katta zarar yetkazmoqda. Bu: Dengiz jonivorlarida kasalliklar va genetik buzilishlarga sabab bo‘ladi; Suvda kislorod miqdorini kamaytirib, baliqlarning massaviy o‘limiga olib keladi; Korall riflarining nobud bo‘lishi bilan butun dengiz ekotizimining yemirilishiga sabab bo‘ladi; Oziq-ovqat zanjiri buzila