ALKALOIDLARNING O’SIMLIKLARDA UCHRASH DINAMIKASI VA AJRATIB OLISH USULLARI

Аннотация

Alkaloidlar asosan o‘simliklar tomonidan ishlab chiqariladigan azot tarkibli tabiiy birikmalarning xilma-xil guruhidir. Bu ikkilamchi metabolitlar o‘simliklarni himoya qilishda va ekologik o‘zaro ta’sirlarda muhim rol o‘ynaydi. O‘simlik turlarida alkaloidlarning mavjudligi va miqdori genetika, atrof-muhit sharoitlari va rivojlanish bosqichlari kabi turli omillarga bog‘liq. Ushbu maqolada o‘simliklarda alkaloidlarning mavjudligi dinamikasi muhokama qilinadi va ularni ajratib olishning zamonaviy usullari yoritiladi. Shuningdek, so‘nggi ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlarga asoslangan holda, ajratib olish texnologiyalaridagi yutuqlarga e’tibor qaratilgan. Alkaloidlarning tarqalishi va ajratib olinishini tushunish farmakologik tadqiqotlar va tabiiy mahsulotlarni ishlab chiqish uchun muhim ahamiyatga ega. Kalit so’zlar: alkaloidlar, o‘simliklar, ikkinchi darajali metabolitlar, ajratib olish usullari, ekstraktsiya, fitokimyo Alkaloidlar asosan o‘simliklarda uchraydigan organik birikmalar bo‘lib, ular tarkibida azot atomlari mavjudligi bilan tavsiflanadi va ko‘pincha odam hamda hayvonlarga farmakologik ta’sir ko‘rsatadi. XIX asr boshlarida ilk bor kashf etilgan alkaloidlar o‘shandan beri ko‘plab fitokimyoviy tadqiqotlarning asosiy mavzusi bo‘lib kelmoqda. "Alkaloid" atamasini 1819-yilda Karl Fridrix Vilgelm Meysner fanga kiritgan. O‘shandan buyon 20 000 dan ortiq alkaloid aniqlangan bo‘lib, ularning ko‘pchiligi tibbiyotda qo‘llaniladi. Masalan, morfin, xinin va atropin shular jumlasidandir (Ziegler va Facchini, 2008). Alkaloidlar asosan yopiq urug‘li o‘simliklarda uchraydi, ammo ba’zilari zamburug‘lar, bakteriyalar va hayvonlarda ham mavjud. Alkaloidlar miqdori nafaqat turlar o‘rtasida, balki bir o‘simlikning turli qismlarida ham farqlanadi. Genetik xususiyatlar, geografik joylashuv, dengiz sathidan balandlik, iqlim va tuproq turi kabi omillar alkaloidlar biosinteziga ta’sir ko‘rsatishi mumkin (Hagel va Facchini, 2013). Masalan, Papaver somniferum tarkibidagi morfin alkaloidlarining miqdori harorat va yorug‘likka kuchli bog‘liq. Bundan tashqari, qurg‘oqchilik yoki kasallik qo‘zg‘atuvchilar hujumi kabi stress omillari 82 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference o‘simliklarda himoya vazifasini bajaruvchi alkaloidlar ishlab chiqarilishini kuchaytirishi mumkin (Yamamoto va boshqalar, 2022). Alkaloidlarning biosintezi murakkab yo‘llar orqali amalga oshadi va ko‘pincha qattiq nazorat qilinadi. Bu yo‘llar uchun mas’ul bo‘lgan fermentlar ichki va tashqi omillar ta’sirida bo‘ladi. So‘nggi tadqiqotlarda, transkriptomik tahlillar shuni ko‘rsatdiki, alkaloid sintezi bilan bog‘liq gen ifodalanishi o‘simlik rivojlanishi va atrof-muhit ta’siriga qarab sezilarli darajada o‘zgaradi (Zhou va boshqalar, 2021). Misol uchun, vinblastin va vinkristin ishlab chiqaradigan Catharanthus roseus o‘simligida barglarning yoshi va yorug‘lik ta’siri alkaloidlar miqdorining o‘zgarishi bilan bog‘liq ekanligi aniqlandi. Alkaloidlarni ajratib olish usullari vaqt o‘tishi bilan takomillashib, zamonaviy texnologiyalar yuqori samaradorlik va tozalikni ta’minlamoqda. An’anaviy yondashuv metanol, etanol yoki suv kabi qutbli erituvchilar yordamida ekstraktsiya qilishdan boshlanadi. So‘ngra alkaloidlarni boshqa birikmalardan ajratish uchun kislota-asos bo‘linishi qo‘llaniladi. Biroq, bu usullar ko‘pincha ta’sirchan alkaloidlarning parchalanishi yoki yo‘qolishiga olib keladi. So‘nggi yillarda yuqori kritik suyuqlik ekstraksiyasi (SFE), mikroto‘lqinli ekstraksiya (MAE) va ultratovush yordamidagi ekstraksiya (UAE) kabi ilg‘or usullar o‘zlarining samaradorligi, kam miqdordagi erituvchi sarfi va qisqa vaqt talab etishi tufayli e’tiborni jalb etmoqda (de Castro va Garcia-Ayuso, 1998). Misol uchun, MAE usuli Berberis vulgaris ildizlaridan berberin ajratib olish miqdorini an’anaviy qaynatish usullariga nisbatan sezilarli darajada oshirishi aniqlangan (Khoddami va boshqalar, 2020). Bundan tashqari, ekstraksiyadan so‘ng alkaloidlarni tozalash uchun qattiq fazali ekstraksiya va xromatografiya usullari, jumladan yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi (YUSSX) keng qo‘llanilmoqda (Pang va boshqalar, 2022). Omiks texnologiyalari va zamonaviy ekstraksiya usullarining uyg‘unlashuvi yangi alkaloidlarni aniqlash va ajratib olishni takomillashtiradigan so‘nggi tendensiya hisoblanadi. Masalan, metabolomika o‘simlik a’zolari va rivojlanish bosqichlari bo‘ylab alkaloidlarning profilini yaratish imkonini beradi, bu esa ularning dinamik mavjudligini chuqurroq tushunishga hissa qo‘shadi (Garg va boshqalar, 2023). Xulosa O‘simliklarda alkaloidlarning paydo bo‘lish dinamikasiga ko‘plab ichki va tashqi muhit omillari ta’sir ko‘rsatadi, shu bois ularni o‘rganish ham murakkab, ham muhim hisoblanadi. Tabiiy mahsulotlarga qiziqish ortib borishi bilan ularni 83 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference ajratib olish usullarini takomillashtirish yanada zaruriy bo‘lib qolmoqda. Mol