Возможности современных технологий в анализе художественных знаков и символов

Аннотация

The role of modern technologies in the analysis of and symbols of texts and sound sources, in particular, classical fiction in the modern technical world and actual problems, is considered. Speaking about the possibilities of information technologies in the development of intercultural dialogue. Keywords: philology, modern literature studies, corpus, concordance, frequency dictionaries, language data, data for translation, audio data, auto translation Бугунги ахборот технологиялари, хусусан, тилшунослик соҳасига ҳам янги талабларни интернетнинг ривожланиши ҳаётнинг бошқа қўймоқда. жабҳалари орқали тилшунослик ва адабиётшу- Тил корпуслари борасида нослик, қиёсий тилшунослик ва адабиётшунос- Булар орасида энг катта салмоқни таш- кил этувчиси тил корпусларидир. Тил кор- лик, таржима соҳаларидан тортиб адабиётшу- пуслари Оксфорд университети олимлари нослик объекти бўлмиш ижод маҳсули бадиий томонидан шакллантирилди. адабиётга ҳам таъсир қилди. Тил корпусларининг таркибий қисм- Тилшунослик соҳасида ларига асосан: Интернет сайтлари ҳамда илмий ва хусусий - турли услубларга оид материаллар, ба- ташкилотларда жуда кўплаб тилга оид маълу- диий асарлардан тортиб, ҳуқуқий ҳужжатлар; мотлар махзанлари шакллантирилди. Бу даст- - аудиолаштирилган матнлар ва оғзаки аввал, offline – яъни компьютер дастурлари нутққа хос материаллар ҳам аудио, ҳам улар- ёрдамида, компютер хотираларида пайдо бўла нинг транскрипцион шакллари бошлади. Интернет ривожланиши ва кейинча- - мумтоз матнлар (оригинал, табдил ва лик сунъий ақл (artificial intellect)р ивожланиши транскрипцион) 101 SHARQ M ASH’ALI - таржима матнлар (оригинал ва таржима, мий жамоатчиликка осон улана олиш имконла- гапма-гап даражасида тартибланган). рини таҳлил қилиш бирламчи вазифалардандир. биринчи йўналишга оид материаллардан, Баъзи архивларнинг интернет орқали бар- бадиий асарлар маҳзанлари интернет сайтла- чага имконият1 яратиб бергани бугунги манба- рида бироз шаклланди, лекин бу базалар ҳам шунос илмий жамоа учун янги имкониятлар ва асосан, классик матнлар бўлиб замонавий ада- вазифаларни қўймоқда. Телеграм ижтимоий бий жараёдаги асарлардан жуда камчилиги тармоқи орқали манбаларни каналлар орқали рақамли ҳолатда мавжуд, аммо буни ёзувчилар- тарқатиш йўлга қўйилган. Масалан, ﻮﯿﺷرآ нинг муаллифлик ҳуқуқларини ҳимоя қилган 2ﯽﺳﺎﻨﺸﻧاﺮﯾا گرﺰﺑ канали жуда кўплаб, баъзи ҳолда яратиш мумкин. Шунингдек, архив мате- кунлари мингдан ортиқ манбаларни (қўлёзма, риалларидан, расмий идоравий ҳужжатларни тошбосма, танқидий матн) эълон қилади. ҳам жойлаштириш мумкин бўлади. Лекин бу манбаларнинг баъзан қайси ку- Бугунги кунгача илмий ишланган адабий тубхонадан ёки архивдан олинганлиги номаъ- нутқ фонетикасига оид ютуқлар мавжуд. Улар- лумлигича қолади, бу ҳолатда илмий ишнинг ни адабий тилга оид материалларнинг овозли илмий аппаратини яратиш, уларнинг ҳуқуқий вариантлари (хусусан, аудио китоблар) орқали асосларини бугунги кун шароитларига мос- адабий тилдаги нутқнинг компьютер орқали лаштириш ҳалигача ҳал қилингани йўқ. ёзма шаклини яратиш учун хизмат қилади. Барча манбалар бўйича: Бу йўналишдаги илк муваффақиятлар кон- Арабий, форсий, қадимги туркий манбалар корданслар ва частотали луғатлар яратилган бу ислом цивилизациясининг асосий манба- даврни таъкидлашимиз мумкин. лари бу йўналишдаги таъкидланаётган орқада Эронда ва эрондан ташқаридаги эронийза- қолиш, замонавий илмий жамоатчиликка бонлар томонидан яратилаётган адабий аудио интеграция қилишимиз учун зарур бўлган китоблар орқали бунга имконият мавжуд. охирги технологиялардан фойдаланиш орқали Ундан ташқари, форс тилли бадиий асар- уларни илмий қайта ишлаш орқали илмий лардаги Теҳрон лаҳжасига оид диалоглар- муомалага олиб кириш зарурати туғилмоқда. даги матнларнинг берилиши ва уларнинг Буларни амалга ошириш учун нималар аудио китобларда ишлатилиши оғзаки ада- қилишимиз керак деган табиий савол туғилади. бий тил учун ҳам бу йўналишда кўп имко- Араб ҳарфларини ўқишга мўлжалланган ниятларни очиб беради. ОCR дастурлари пайдо бўлганига кўп бўл- Турли лаҳжаларга оид оғзаки нутққа оид мади, лекин бу дастурларнинг ўзбек тилига траскрипцияли материалларини яратиш ўзбек (хусусан, афғонистон ўзбеклари ёзувига, форс тилларидаги базаларини яратиш олдинда уйғур ёзувларига), айниқса манбаларни ара- турган вазифалардан биридир. Буларни яратиш бий, форсий, туркий рақамлаштира оладиган тил вакиллари ижтимоий тармоқларда ёзма ва дастурлари ишлаб чиқиш; оғзаки чат гуруҳлар ёрдами (эронликларнинг ва Уларни умумий транскрипциясини яратиш, ўзбекистонликлар фойдаланадиган асосий иж- бу орқали турли алифболарига табдилини яра- тимоий тармоқлари: telegram, facebook, twitter) тиш (бу орқали, форсий дарийча матнни тожик дан фойладаланиб яратиш мумкин. халқи, туркийча матнни бутун туркий халқ- Тил корпусларининг шарқшунсолик, хусу- лари учун катта имконият пайдо бўлади); сан, форс тилшунослиги ва адабиётшунослиги Уларнинг конкорданслари, частота луғатла- соҳасидаги муштарак қилиниши керак бўлган рини яратиш (бугунги кунда бу йўналишда ишлар талайгина: анча