Мастерство создания сюжета в рассказах Рахнавард зарёб

Аннотация

In this article, it is analyzed the line of plot of the story “Damned City” by Rakhnavard Zaryab. This story has been stated by words of the simple child, which hadn't understood difficulties of the life yet. Howe- ver the problems in the difficult life of the Afghan society have found own reflection in his simple statement. Keywords and expressions: awful destiny, a landscape, injustice, chronical, concentric, conflict, plot, sympathy, antipathy. Афғонистон адабиётида замонавий насрий бошқаради, ғоявий мазмунни уйғун ҳолда ха- жанр турлари кўлами жуда кенгдир. Бироқ рактерлар намоён бўладиган ва ҳаёт зиддият- уларнинг ичида ҳикоячилик бошқаларига нис- ларини умумлаштирадиган воқеалар силсиласи батан кенгроқ ривож топмоқда. Бу жанрда кашф этади. Воқеалар силсиласи ўз навбатида ижод қилиб келаётган таниқли афғон адиби асар ғоясини бадиийлаштиради, уни жонланти- Раҳнавард Зарёбдир. Ёзувчининг ёзган асар- ради. Раҳнавард Зарёб ҳикояларида ҳам худди ларида сюжет яратилишини ғоявий мазмун шундай бадиийликни кузатишимиз мумкин. 97 SHARQ M ASH’ALI Б унга унинг “Тилсимланган шаҳар” (“ ﻢﺴﻠﻃ ﺮﮭﺷ ини тасвирлаш орқали афғон халқининг боши- هﺪﺷ”) 1 ҳикояси мисол бўла олади. дан кечираётган қийинчиликларига бир томон- “Қаттиқ шамол ўзини шаҳар деворига дан ачиниш, иккинчи томондан танқидий му- урар, ғулдурар, худди қафасга тушиб қолган носабатини билдиради. жонивор каби ўзини ҳар ерга урарди. Девор- Раҳнавард Зарёб ҳикояларида ранглар сим- лардан ошиб ўтар, томларда рақс тушар ва воликасига ҳам катта эътибор қаратилади, дераза ортидан одамларга таҳдид қиларди. жумладан, “Онам қора матони бошига ўраган- Шаҳарни туман қоплаган, чанг аралаш шамол ча қўрқиб хона бўйлаб юрарди”4. дастидан ҳаммаёқ қоронғи эди” 2. Бу ерда айнан қора матони бошига ўраб Ҳикоя асосий қаҳрамонларидан бири – бола юриши ҳаёт қийинчиликларидан дарак беради тилидан баён этилади. Ҳикояда тасвирланган ва қора ранг Рахнавард Зарёб ижодида айнан воқеалар тизимининг ўзаро муносабатига кўра шу маънода қўлланишини унинг бошқа асар- хроникал ва концентрик турларга мос келиши- ларида[5] ҳам кузатиш мумкин. Аслида жаҳон ни кўришимиз мумкин.Чунки ҳикояда воқеалар адабиёти намуналарида ҳам қора ранг фожеа- орасидаги вақт муносабати етакчилик қилади, дан дарак беради. Ушбу ҳикоядаги қора ранг шунингдек, ҳикояда тасвирланган воқеалар ора- эса онанинг зулмат исканжасида ҳаёт кечи- сидаги сабаб-натижа муҳим аҳамият касб этади. раётганини кўрсатади. Ҳикояда ночор бир оиланинг тақдири, улар- Ҳикоянинг фожеали жиҳатларидан бири – нинг ижарага олинган уйда ота-она ва тўрт уларнинг “уйсиз” эканликларидадир. фарзанднинг қанчалик қийинчилик билан яша- “Биз “уйсиз” халқ эдик. Отам доим ётгани тасвирланади. Бола ўз отасини доимо шуни гапирарди. Бизнинг камбағаллигимизни асабий ҳолда кўради, онасига жаҳл билан “Бе- кўрсатмоқчи бўлганида маюслик билан бо- сузи, ҳой менинг қисматимга битилган Бесу- шини қимирлатиб, дерди: - Биз уйсизлар эн- зи...” деб бақириб чақиришини, онаси эса ҳар ди нима қиламиз?”6 гал шошилиб “Нима бўлди… нима гап?”3, - деб Ижарага олинган уй ҳам уларга ўттиз минг ҳавотирга тушиб гапиришини ёзувчи маҳорат афғонийга берилганди. Бу ўттиз минг эса ота- билан тасвирлашида кўзга ташланади. нинг доим диққат марказида турар эди. Оила- Ҳикоядаги боланинг акаси образи ҳам ёзув- даги ҳар бир гап айланиб келиб шу ўттиз мингга чи томонидан худди оиланинг танг аҳволини тақаларди. Ҳатто уйқусида ҳам бир неча марта очиб бериш учун яратилгандек туюлади. Отаси ўттиз минг ҳақида гапиргани, овқатланаётгани- ва “Текинхўр” номини олган ака ўртасидаги да ҳам, ҳатто ўғли билан жанжаллашаётганид а жанжаллар вақтида бола доим уларнинг усти- ҳам ўттиз минг ҳақида гапиравериши отанинг дан кулар, масхара қилар эди. Уларнинг гапини энг катта муаммоси сифатида тасвирланган. баланд овозда масхараомуз такрорларди. Баъзи Баъзи баъзида хурсанд бўлиб қолса, ён атро- пайтларда ҳатто беихтиёр гиламга ётиб олиб, у фига қараб худди ўзи билан ўзи гапла- ердан бу ерга хахолаб думаларди. шаётгандек, дерди: Шу ўринда бир савол туғилади, ёзувчи нега “Ўттиз мингимиз бор, яна йигирма минг айнан ота ва ўғил жанжали вақтида бошқа бир топсак яхши бўларди. Бу ўттиз мингга бир фарзандининг кулишини тасвирлайди? Бундан парча ер сотиб оламиз ва йигирма мингга уй кўринадики, Раҳнавард Зарёб бир оила тақдир- қурамиз. Фақат яна йигирма минг….”7 .هﺪﺷ ﻢﺴﻠﻃ ﺮﮭﺷ .ﺎﮭﻧﺮﻗ نﺎﯿﻣ زا یزﺎﺛآ .بﺎﯾرز درﻮﻨھر 1 4 Шу китоб, 3-б. .11-1 .ص .1362 ،ﻞﺑﺎﮐ 5 Поляков Г. Азам Рахнавард Зарьяб. “Портрет” и 2 Шу китоб, 1-б. Таҳилда берилган ҳикоя муаллиф то- другие рассказы. – М., 1983. –C.250-263. монидан таржима қилинган. Кейинги цитаталар ҳам 6 Шу китоб, 4-б. айнан шу манбадан келтирилган. 7 Поляков Г. Азам Рахнавард Зарьяб. “Портрет” и 3 Шу китоб, 2-б. другие рассказы. – М., 1983. –C.6 98 SHARQ M ASH’ALI Сюжетда образларнинг ўзаро алоқалари, Ҳозир олдида турган ҳамма нарсани олиб улар ўртасидаги қарама-қаршиликлар, симпа- унга қараб отса керак, деб ўйлагандик, ле- тиялар ва антипатиялар бор экан, демак, ёзувчи кин ундай бўлмади. Аксинча