Историческое развитие жанра повествования в классической персидской литературе

Аннотация

In this article the origin of the story gender and its development has been observed. The usage of the story in gender as well as its poetic and prose style in novels have been discussed. Keywords and expressions: story, classification, mystic novelty, novella, “Hazor (thousand) legends”. Мумтоз форс-тожик тилидаги адабий асарлар- тараққиётини ўрганиб, тадқиқ этиш шарқшунос- да турли мазмундаги ҳикоятларг адуч келиш мум- лик йўналишинин гасосий вазифариданди.р кинки, назарда тутилган ғояни тушунишга ёрдам (Арабча) «ҳаки» сўзидан олинган ҳикоят беради. Кўпгина ҳикоятлар оғзаки адабиётдан ёз- (тушунчаси) бирор киши каби бирор ишни ба- ма адабиётга ўтгани ҳамда турли давр ва аҳоли- жариш ёки бирор киши каби сўзлаш маъно- нинг турли қатлами ундан фойдалагани учун ва- сида келади1. Адабиёт назарияси бўйича, «ҳи- риантлилиги ошиб борган. Бугунги кунгача сай- коят ихчам сюжетли қисқа ижодий ривоят бў- қалланиб келган мумтоз адабиётидаг иҳикоятлар либ, бир нечта шахснинг қисқа муддат даво- асосида айтиш мумкинки, ҳар бир қисса, ривоят ва ҳикоятнин гдаврлар оша ривожланиши одам- 1 Ҳабибуллоҳ Аббосий. Ҳикоятҳои ирфонй ва нақши ларнинг дунёқараши билан чамбарчас боғлиқ онҳо дар гуфтмони мансури сўфиёна. //Пажўҳишномаи экан. Шунинг учун ҳикоят жанрининг тарихий улуми инсоний, шумораи 58, Тобистони 1387, С. 124. 94 SHARQ M ASH’ALI м ида бир ҳодиса ё амал жараёнидаги ҳаракат- Ҳикоят мавзу ва мундарижаси бўйича иш- ларини тасвирлайдиган»1 жанр ҳисобланади. қий, ахлоқий, диний, ирфоний, фалсафий, иж- «Тасвирланаётган воқеаларнинг қисқа вақт тимоий ва бошқа турларга бўлинади. Ҳикоят давомида кечиши ҳикоянинг ҳажман кичик, сю- қолипи мумтоз форс-тожик адабиётида энг кўп жети содда, иштирок этувчи персонажлар сони ривожланган эпик тур ҳисобланади. Ҳар бир кам бўлишини тақозо этади. Ҳар қандай воқеа тарихий, фалсафий, тасаввуфий, диний асар- ҳам ҳикоябоп эмас. Ҳикоя асосида ётган воқеа- ларда албатта, ҳикоят жанрига дуч келишимиз нинг яхлит, тугал бўлиши талаб этилади...»2. табиий ҳол. Аммо улар ичида ахлоқий мавзуга Эрон олими Ғуломризо Муродий Савмаъа- бағишланган ҳикоятлар кўпроқ кузатилади, са- сароийнинг таъкидига кўра: «… « ҳикоя»... баби шундаки, кўпгина диний, ирфоний, фал- кетма-кетлик ва давомийлик тушунчаси ҳамда сафий ҳикоятларда ахлоқий хусусиятлар му- кейин қандай ҳодиса юз бериши ундан келиб жассамдир. Бундай ҳикоятларда асосан, рост- чиқади»3. Адабиётшунос Х. Шарифов ҳикоят гўйлик, қадрлаш, зийраклик, фидоийлик, жў- атамаси илк маротаба “Тафсири Табарий” аса- мардлик каби эзгу хислатлар тарғиб қилинган. рида қўлланилгани, сўнгра ҳикоятлар адабий, Улар ваъзгўйлик пайтида, мадраса дарсларида, тарихий, диний, тасаввуфий китобларда воқеа- бирор фалсафий масалани тушунтиришга қўл ларни такомиллаштириш ва матлабни шарҳ- келарди. Чунки битта ҳикоят орқали бир нечта лашга, ахлоқий, ижтимоий, диний-мазҳабий масалага ойдинлик киритиш мумкин эди. фикрларни кўрсатиш ва тасдиқлаш воситаси Классик наср йўналишида тадқиқот олиб сифатида келганини таъкидлаган4. борган адабиётшунос Носиржон Салимов ўрта Ғ.М. Савмаасароий қадимги ҳикоятлар ҳа- асрлардаги ҳикоятларни қуйидагича табақалаш- қида сўзлар экан, ҳикоятларнинг келиб чиқи- тирган: 1.Ахлоқий ҳикоятлар; 2.Мазҳабий ҳи- шини таҳлил қилгач, шундай хулосага коятлар; 3.Тарихий-асотирий ҳикоятлар; 4.Там- келади: «Қадимги давр Эрон адабиёти силий ҳикоятлар; 5. Қадимий Ҳинд мадания- ҳикоячилиги турли жанрлар – эртак, масал, тидан келиб чиққан ҳикоятлар; 6.Латифага яқин новелла ва ривоят билан йўғрилиб кетган. бўлган латиф ҳикоятлар; 7.Шоирлар, олимлар Аммо Эроннинг янги давр ҳикоянавислигини ва қалам аҳлининг ҳаётига боғлиқ ҳикоятлар6. бу адабиётнинг табиий ва мантиқий давоми Муҳаммад Ризо Рузбеҳ эса ўз асарида ҳикоят- деб бўлмайди. … Қадимги ҳикоянавислик нинг 8-та хусусиятини кўрсатиб ўтган7. имкониятлари янги ҳикоя жараёнида йўл «Ҳазор афсона» асарини форс тилидаги тополмаган»5. қадимий ҳикоятларнинг манбаларидан бири Ҳикоят, новелла, қисса, достон, роман каби деб тан олишимиз мумкин. Чунки ушбу асар жанрлар бир-бири билан ҳажм, услуб, тасвир- милоддан минг йил аввал яратилган эди. Лекин лаш кўлами жиҳатидан фарқ қилади. Аммо мум- асарнинг бирорта манбаси бизгача етиб келма- тоз форс адабиётида қисса, ҳикоят, ривоят жанр- ганлиги боис унинг ичидаги ҳикоят ва ривоят- лар ҳақида бир тўхтамга келишга имкон йўқ. лари орасида бирор кескин фарқ кузатилмайди. Ҳамид Омулий “Ҳазору як шаб” асарига ёзган сўзбошида таъкидлайдики, бу асар “Ҳазор дос- 1 Муҳаммад Ризо Рузбеҳ. Ҳозирги замон Эрон адабиёти. тони Ҳахоманиший” асарининг таҳриф билан Тошкент: “Янги нашр”, 2012, Б.176. таржима қилинган нусхасидирки, мазкур асар 2 Д. Қуронов, З. Мамажонов, М. Шералиева. Адабиётшу- нослик луғати. Тошкент: “Академнашр”, 2013, Б. 402. 3 Ғуломризо Муродий Савмаъасароий. Эрон ҳикоянавис- лиги тарихига бир назар. «Сино», 2011, 41-42-сонлар,-Б.65. 6 Салимов Н. Марҳалаҳои услуб ва таҳаввули анвои наср 4 Шарифов Х. Ҳикоя. // Энциклопедияи Советии Тожик. дар адабиёти форсу тожик (асрҳои IX-XIII).–Хужанд: Ибор